Main menu:

Undersider for Artikler:

Bob Dylans konsert i Bergen 29.06.11


Bob Dylans kunstnarlege høgdepunkt vart nådd i perioden 1963–66. Det kan vera at han reint musikalsk kan levera meir avanserte ting no enn den gongen. Men Dylan er ikkje berre musikar. Han er kanskje enda meir poet. Dessutan spela han ei viktig historisk rolle i kulturoppbrotet på 1960-talet. Nedslaget hans som røyst for ein epoke og eit kulturoppbrot, var i si tid så sterkt, at berre dei historielause kan klare å oppfatta Dylan av i dag utan bakteppet frå Dylan i 1960-åra.

Eg veit ikkje kor mange av dei 14.000–15.000 menneska som er møtt fram for å høyre Dylan Koengen i Bergen sentrum onsdag kveld, hugsar den epoken Dylan steig fram i. Men det kan ikkje vera få. Dei fleste rundt meg er over 60, men nokre har òg med seg vaksne born, som har arva interessa foreldra har for den store, vesle mannen frå Minnesota.


Den historiske konteksten

Lat oss repetera stemninga Dylan voks fram i. Då amerikanarane sleppte dei fyrste kjernefysiske sprengladningane over Hiroshima og Nagasaki i 1945, avslutta dei den andre verdskrigen og starta den tredje. Etter at Sovjetunionen utvikla atomvåpen i 1949, levde menneska i prekær frykt for utbrotet av ein krig som kunne øydeleggje verda. Den fiendtlege freden mellom dei to supermaktene var tufta på at dei kunne utsletta kvarandre. Krigen kunne ikkje bryta ut så lenge redsla for eigen undergang var like stor hjå begge.

Det var dette ein treffande kalla «redselsbalansen». Jorda var dominert av to krigarar med kvar sin ladde pistol hardt pressa mot tinningen til den andre. Eit augneblinks manglande merksemd var likt med døden. Denne gjensidige gisselsituasjonen polariserte all politisk tenking og handling, lamma refleksjon og dialog, og fraus fast den kulturelle og politiske utviklinga. Det einaste som gjekk framover i åra etter 1945, var teknologien og økonomien.


Ein marginal opposisjon

Under, eller i utkanten av denne nedfryste verda av krig, konsum og

kristendom, var det ein marginal opposisjon. Nokre av dei som nådde tenåra rundt 1950, sette seg instinktivt imot verdsbiletet til den kalde krigen. Kanskje førde atomkrigens konstante trugsmål til at dei søkte sjølvrealisering og verdsinnsikt med dødsforakt. Iallfall omfamna dei destruktive krefter i leitinga etter meining, erkjenning og personleg fridom. Alkoholisme, stoffmisbruk og andre grenseritt blei knytte til poesi, musikk og revolusjonær politikk. Det var som om kvardagens redselsbalanse hadde ein så hypnotisk verknad at ein berre kunne riva seg laus i løynd av nattemørkret.

Viktige litterære uttrykk for denne nattas opposisjon var Jack Kerouacs On the Road og Allan Ginsbergs Howl, begge frå midten av 1950-talet. Særleg Ginsbergs prosadikt er eit fabelaktig uttrykk for den elendsromantikken som prega retninga. Desse kunstnarlege og eksistensielle avvikarane opplevde den nøkterne kvardagsverda som «Molok», ein velordna helheim kor ikkje berre åtferda, men òg tankane og kjenslene var masseproduserte og fjernstyrde. Den vestlege verda vart sett på som eit mentalt skrekkvelde ein berre kunne sleppe unna gjennom risikabel praksis utanfor lov og sedvane, og ved å venda seg til orientalske religiøse tradisjonar. Galskap og svolt, sjølvmord og rus, promiskuitet og arbeidsløyse, buddhisme og hinduisme, likt og ulikt, berre langt nok vekk frå vestlege riksvegar, vart rekna som middel til og teikn på opplysning og innsikt.


Ljosberarane

Allan Ginsberg fortel at han nett var komen heim frå India i 1962­­–63, då han for fyrste gong fekk høyre ein song av den då ukjende Bob Dylan. Songen var «A Hard Rain’s A-Gonna Fall». Idet han lytta til teksten, brast han i gråt, «fordi det syntest som om fakkelen hadde vorten gjeven vidare til ein ny generasjon frå den tidlegare bohêm- eller beat-rørslas strev etter illumasjon og personleg frigjering».

Både reaksjonen og ordvalet til Ginsburg seier noko om korleis denne randgruppa i vestleg etterkrigskultur opplevde seg sjølv: Dei bar på ein fakkel, eit ljos i mørkret, som vitne for ei indre sanning i ei forfalska verd. Dei var uorganiserte «illuminati», verkelege opplysningsmenn i mystisk-religiøs meining. Bohemen, beatnikane og hippiane oppfatta seg sjølve som utvalde ljosberarar i ei formørkte tid. Det var denne sjølvmedvetne tonen av utval og frelse som Ginsburg høyrte i songen til Dylan.


To Dylan

Kan ein enno høyre denne tonen i ei Dylan-røyst som verkar best skikka til bruk i anti-røykjekampanjar? Dét kan ein, fordi den eldre Dylan ikkje kan fri seg frå den yngre. Den yngre følgjer den eldre som ein skugge, særleg fordi Dylan frå 2011 ikkje berre spelar Bob Dylans songar frå 1960-talet, men parafraserer dei, spelar dei om, nokre gonger på eit vis som mest parodierer dei.

Men fordi det er han sjølv som spelar seg sjølv, oppstår eit merkeleg spel på scena, men òg for tilskodarane: Det er som om vi saman med Dylan minnest dei klassiske, revolusjonære songane ved hjelp av dei nye versjonane som minner om dei gamle, og med ei anna stemme, som samstundes er den same stemma, men annleis. Eg står og ventar på «A Hard Rain’s A-Gonna Fall», som han på denne turneen har spela i Odense og Tel Aviv. Korleis vil denne drastiske profetien frå 1963 høyrast ut i 2011?


Ein apokalyptisk song

”Hard Rain” er ein tekst i bibelsk stil. Ho attgjev ein openbaringssekvens om ei nært føreståande verdskrise. Eit ungt menneske har nådd til denne mektige rada av openberringar gjennom store og risikable lidingar i samfunnet og sinnsutkantane. Les ein teksten i dag, verkar han nokså open.

Det er snakk om ein som har gått og krabba langs krokute motorvegar, gjennom djupe skogar og svære gravplassar, og sett «eit nyfødd born med ville ulvar ikring» eller «ein kvit stige under vatn», «brølet av ei flodbølgje som kunne drukna all verda» eller «ti tusen som kviskra og ingen som lytta» osb. Stemninga er dramatisk og minner mest av alt om slike symbolske prøvingar det vert fortald om frå oldtidas mysterieskular og frimurarriter.

Men denne retorisk suggestive songen fekk ei eineståande betydning gjennom den samtidige Cuba-krisa. Då motsetninga mellom USA og Sovjetunionen tilspissa seg til randa av atomkrig i 1963, vart den mystiske symbolikken i ”Hard Rain” tolka politisk. Med eitt slag vart den 22 år gamle Dylan sett fram som profet for eit politisk generasjonsopprør, ei rolle som Dylan sjølv forsterka med albumet The Times They Are a-Changin i 1964.

Då karrieren hans vart kometaktig i meir enn ei meining i 1965–66, vart det klårt politiske trengt vekk av kampen for å overleva på eit personleg og metafysisk plan. Det profetiske preget vart ikkje svakare av at det visjonære høgdepunktet strekte seg frå hausten 1963 til hausten 1966, tre år og altså ein tidsbolk etter målet av dei tre verkeåra til Kristus frå Johannes-dåpen til krossfestinga. Som om ikkje dette var gale nok, avrunda Dylan dei tre profetåra sine med ei livstrugande motorsykkelulukke, som om den kunstnarlege lagnaden hans hadde vorte dana etter ein evangelisk mal.


Nærværet sikrar magien

Endå den klassiske Dylan naturlegvis er vorten vekk saman med heile 1960-talet, står han i ei viss meining opp att og er til stades _ det er jo den same personlegdomen som står og syng nokre meter lenger framme, med lett regn ovanifrå. Nærværet hans sikrar magien. Men merkeleg er det å høyre «Rainy Day Woman # 12 & 35», som konserten opnar med; ein høyrer originalversjonen som undertone eller bakteppe, og det lèt seg ikkje nekta at songen no har fått eit lite anstøk av eldrekos. Dylan er 70. Den prekære ungdomslidenskapen er og må vera vekk.

Til gjengjeld har røysta hans gått over til dødsralling, som i «It’s All Over Now Baby Blue», kor ein må lytta lenge før ein kjenner att orda. Det er songar som minner om songar, slik som dei nye versjonane av «Highway 61 Revisited» og «Desolation Row», som mest skapar fortviling hos dei som ikkje slepp laus frå originalane. Soleis kallar dei forgjorde songane fram originalane. I rallinga høyrer ein etterklangen av storverket frå sekstitalet, på same viset som ein aner krafta i det raspande brølet til den gamle løva, enda det i seg sjølv ikkje når opp til dei gamle høgdene.

Men i ein versjon av «Ballad Of A Thin Man», og då han som det siste ekstranummeret sitt vel «Blowing in the Wind», undrar ein om parafrasane og mimringa òg har ei meining.


Politiske songar

Dylan skreiv fleire direkte politiske songar, som «Only A Pawn In Their Game» og «Let Me Die In my Footsteps», den første ein kritikk av dei strukturelle årsakene til diskriminering, den andre ei trassig fornekting av reguleringa og innsnevringa av livet som kom av den kjernefysiske redselsbalansen.

Men gjennom heile 1960-talet vart mange av songane hans tolka politisk, mens dei kanskje handla meir om den personlege kampen for indre opplysning og frigjering. Typisk er «I shall be Released» og «Chimes of Freedom», som handlar om frigjeringa frå timelege og verdslege skrankar og band gjennom ein komande mystisk opplysning, men som ofte vert tolka som frigjering frå økonomisk og politisk undertrykking. Denne forbytinga av indre og ytre, av mystikk og revolusjon, skjer så lett fordi den revolusjonære rørsla, anten ho er marxistisk eller anarkistisk, byggjer på ei utvendiggjort frelsingslære. Revolusjonær sosialisme er kristen mystikk på vranga, og omvendt.

Men Dylan sjølv har aldri gjeve nokon rimeleg tvil om at han fundamentalt ikkje tenkte politisk, men personleg. Heilt frå tidleg på 1960-talet insisterte han på at songane hans ikkje handla om dagsaktuelle saker, men om dei «ævelege spørsmål» om dei metafysiske vilkåra for mennesket. Derfor vart han òg i særleg grad «poet-priest» for mystisk søkjande individualistar i hippierørsla.


Dylan er mystikar

Den mystisk-religiøse nerven hos Dylan strekkjer seg heilt frå dei første apokalyptiske tekstane og fram til sjølvkommentarane hans som eldre kunstnar: «Eg var som ein person fødd på feil stad, av feil foreldre, ein som var på veg heim heile livet, og som fortalde om det han såg på vegen,» seier han i No Direction Home frå 2005. Det er i enkel form ei kristeneksistensialistisk livshaldning: Mennesket er skapt av Gud og har såleis eit guddomeleg opphav, men tapar medvitet om dette når det vert fødd på jorda. Kva er då livet her på jorda? Å leva er då å arbeida for å hugsa det guddommelege opphavet. Livet er reisa attende til Gud, ei reise som mest sannsynleg vil verta utan ende.

Dylan er ein andeleg huslaus sentrallyrikar som på grunn av det særlege talentet sitt i ein særleg epoke vart talerøyr for ein heil generasjon i oppbrot. Tekstene hans var opne og sentrale nok til at millionar kunne leggja seg sjølv inn i dei. Såleis fekk eit stumt slektsledd ei røst. Den mystisk-religiøse kjensla av å vera framand på jorda, men med eit sløkt ljos som kan verta kveikt att; bortkomen, men med von om å finne heim att; fortvila, men ikkje til dauden, låg som eit grunnbilete i orda, stemma og tonane hans. Dette grunnbiletet kunne tydast personleg eller politisk, mystisk eller revolusjonært. Difor kunne han, same kva han sjølv tenkte, målbera både trongen til eksistensiell innsikt og trongen til politisk fridom.


Guds auge som sceneteppe

Det mystisk-religiøse innslaget hos Dylan er synleg òg på Koengen i Bergen. Det er lagt inn i scenografien. Eit enormt bakteppe syner det eldgamle Providentia-symbolet, Guds altsjåande auge. Symbolet er så svært, og så opplagt, at dei fleste truleg ikkje ser det. Då vert dei sjølv sett av ein usynleg Gud. Det kastar eit anna ljos over konserten, ikkje minst over Dylans parafrasar over seg sjølv.

For noko av det merkelegaste med desse parafrasane, og med Dylans scenepopptreden i det heile, er som alt sagt fråværet av lidenskap. Mens den unge Dylan utfordra tilhøyrarane sine, vender den eldre Dylan seg til oss med stendige smil, korte, men forklarate. Innimellom trur ein at han gjer om på songane  nett for moro.

Òg når han si vane tru tek «All Along The Watchtower» som ekstranummer, og gravrøysta hans syng at ”there must be some way out of here”, spør ein seg om Dylan ikkje til slutt må ha funne den freden som tek brodden av døden.



Les første del av artikkelen som pdf her.

Les annen del av artikkelen som pdf her.