Main menu:

Undersider for Artikler:

Ein forteljing om ein av «dei»

 

Åsne Seierstads En av oss gjev seg ut for å vera «en fortelling om Norge». Ein måtte då kunna venta seg ei utgreiing av dei historiske, samfunnsmessige og idelogiske samanhengane som gjorde Anders Behring Breivik mogeleg og forståeleg. Men dét ventar lesaren av denne boka fåfengt på. Trass i omfanget på over fem hundre sider gjev ho ikkje ny innsikt.

Boka skildrar Breivik som eit vondsinna barn som plaga humler, øydela roser og gledde seg over gråten til andre, og tek opp att mykje av det stoffet frå Breiviks barndom som Aage Borchrevink alt har skildra i En norsk tragedie.

Om att får vi høyre historiene om korleis Breivik vart utstøytt frå taggarmiljøet, miste vener og faren, repetisjonar som no og då samlar seg til sveipande utsegner som: «Men kanskje, om Anders gjorde noe virkelig stort, ville han bli sett, virkelig sett, av sin far», som om heile forklaringa på 22. juli kunne hentast på næraste barnehageakademi.

 

REPORTASJE OG VEKEBLAD

Litteratur om hendingar som 22. juli må rettferdiggjerast med å gje ny innsikt og nye vinklingar. Hos Seierstad er det så lite slikt at boka mest liknar det ein kunne tenkja seg var råutkastet til Borchrevinks bok før det vart stramma inn. Det er same perspektiv og liknande tittel.

Same stil òg, korkje roman eller sakprosa, ikkje forteljing og ikkje essay, men ein krysning av reportasje og vekeblad. «Støvlene tråkket dypt i bakken, over blåklokker, kløver og tiriltunger», heiter det når Breivik kjem med våpna sine på Utøya.

Andre gonger liknar det spenningslitteratur: «Så. Da. Løftet han glocken sakte, og rettet den mot […]» Eg tek ut namnet her, fordi eg tykkjer denne måten å skildra redsla og røynda på er uverdig. Med det meiner eg sjølvsagt ikkje at døden, det grufulle og groteske ikkje skal vera tema for litteratur og tenkjing. Men det må gjerast med slik stil og tankekraft at noko som liknar ny sanning, slår igjennom.

 

PLAGANDE FORTELJARSTIL

Nett som hos Borchrevink vert livshistoriene til hovudaktørane fletta saman etter kjend populærlitterær oppskrift. Lesaren får fylgja nokre AUF-arar, nokre innvandrarar og Breivik sjølv frå vogga til Utøya, der trådane vert knytte saman i massakren. Personleg vert eg ikkje underhalden, men plaga av slik forteljarstil om eit slikt tema.

Breiviks biografi, kjend frå før i mest alle detaljar, vert attfortald, men ikkje forklart utover godt brukte klisjear om utstøyting og einsemd. Noko stereotypisk ligg som plastfolie over all tekst i boka. Breivik er sjølv ein slik stereotyp, ein «narsissist».

Eit godt døme på dette er skildringa av episoden då Breivik kjempa med gråten i retten, overraska av avspelinga av den videoen han sjølv hadde laga, etter at han i fleire timer hadde stirt skrått ned i bordet under opplesinga av skadane på dei 77 drapsoffera hans. «77 liv brydde ham ikke. Dette rørte ham», skriv Seierstad, som eit ekko av den velkjende og samrøystes dommen til dagspressa over denne hendinga.

Eg var òg vitne til denne hendinga. Det var lett å sjå at Breivik satsa alt på ikkje å visa kjensler under opplesinga av drapsskadane, og at han konsentrerte seg om ikkje å høyra. Gråten kom då han trudde overføringa på TV var over, utløyst av videoen. Saka kan altså vera meir komplisert enn det ein kan få ut av reine typeskildringar.

 

TYPESKILDRINGAR

Slik typeskildring vert òg nytta i omtalen av positive representantar for arbeidarrørsla, anten det gjeld ein «beinhard antirasist» som «mente at Fremskrittspartiet var brunt», eller ho som «hadde en latter som trillet ut døren og bortover korridoren når han passerte». Slikt språk lagar tom fiksjon av alt, inntil ein råkar i tvil om røynda finst i det heile.

Tittelen og undertittelen på boka gjev som sagt lovnad om forståing av kva det moderne Noreg er, og korleis «vi» skapte Breivik. Men kven er dette «oss» som Breivik skal vera «en» av? Visseleg ikkje ungdomsrørsla til Arbeidarpartiet eller innvandrarmiljøet? Boka synest å seia at det «oss» som Breivik veks fram av, det er nettopp ikkje oss, men «dei» på Oslos vestkant.

Det er dei som bur i «villaland, blant gamle epletrær og peoner», «de som hadde fedre med nystrøkne skjorter, fine mellomnavn og villaer med store hager» og voks opp med «de store hagers selvtillit».

 

REINE STEREOTYPIAR

Desse hagemenneska heldt elles til «i skisporene, på fotballbanene og på tennisdekket» og hang saman i helgane på «alenehjemme-fester eller så filmer i hverandres kjellerstuer», hadde «de riktige merkene på gensere og boblejakker som Polo, Phoenix eller Peak Performance», og dei skulle verta forferdelege ting som «advokater eller finansfolk».

Denne «nikkersadelen oppe i åsen», dei som budde i «et mørkeblått belte av Oslo» frå Skøyen til Ris, er ikkje verkelege menneske, men reine stereotypiar. På «handelsgym» går «pappaguttene og finanspikene, de som skulle arve noe, i tillegg til oppkomlingene som ville tjene penger kjapt». Ei jente frå Framstegspartiets Ungdom vert karakterisert som «mørk og pen og drømte om silikonpupper».

Dette kan bestemt ikkje vera «oss», men er utan tvil «dei», og den rette tittelen på boka burde ha vore «Ein av dei».

 

Dag og Tid, 15. november 2013.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Les artikkelen her.

Lagt ut 10. august 2014.