Main menu:

Undersider for Artikler:

Ein rabbi i Bergen

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Svære konsertar med globale kjendisar er vår tids åpenberringshendingar. Her stig vesen frå ei hinsidig sfære fram for folket. Skapnader vi berre har høyrt om og sett på bilete, stig ned i kjøt framfor oss med himmelske bodskapar. Konsertplassen vert katedral for det sekulære medvitet.

 

Katedralen

Klår for det heilage, på vassjuk mark, med trugande himmel over seg og uhorvelege høgtalarar svivande i nordavinden, står nesten 12 000 gudlause nordmenn rett opp og ned innanfor murane på Koengen i Bergen. På same viset stod fattigfolk under høgmessa i eldre tider.

Høgmesse vert det no òg, idet gamlingen Leonard Cohen kjem springande som ein ungstut inn på den enorme preikestolen, som om dei snart 78 åra hans på jorda ved eit mirakel har gått sporlaust bort over han. Det same gjeld den namngjetne røysta, som ikkje er svekka av alderen, men ber som før.

Denne elda fyrsteelskaren har òg berga det paradoksalt asketiske preget sitt, og redda med seg nok energi til å halde det gåande med usvekt intensitet i meir enn fire timar inn i natta.

 

Røysta 

Den maskuline røysta til Cohen let han framstå som kjærleikssongar. Begge kjøn kan identifisera seg med den tonelagde poesien hans som så ofte synast å handla om kvinner, fordi erotikken vert formidla i eit styrtregn av nye eller ukjende metaforar som tilhøyraren kan leggja sin eigen einsemd og si eiga attrå inn i.

Men Cohens stemme er ikkje berre maskulin; ho har òg noko av den same kvaliteten som Dylans stemme, nemleg at ho gir ein sansbar garanti for at den som snakker gjer det med absolutt ærlegdom og djupare innsikt enn andre. Begge desse trubadurane har ei profetisk innside; begge har kome ned frå fjellet etter eit møte med det heilage, og formidlar esoterisk lærdom i poetisk klednad.

Eit av dei mest slåande døme på dette, har litteraturvitaren Erling Aadland gjeve i den vesle boka si Love itself om Cohens poesi, der han syner korleis songen «Ain’t no cure for love», som vanlegvis oppfattas som ei ordleggjing av mennesket sitt slaveri under kjønnsdrifta, samstundes er ein allegori for Kristi krossfesting.

 

Ulukka

Til og med når Cohens kjærleikssongar handlar om kjærleik, fortel dei ikkje om lukka, men om ulukka i kjærleiken.  Mennesket er lenkja til kjønn og lengt etter kjønn, det fyller livet, men med tomleik, for kjærleiken varer berre ein augneblink. Denne fortvila bindinga til noko ein veit ikkje finst og ikkje kan fri seg frå, er vilkåret til mennesket  i sanseverda. Det er slik vi lever her.

Cohen er ikkje visesongar og burde ikkje nytes til raudvin og stearinljos, men til altarvin og sjuarma ljosestake på ei munkecelle. Han vart fødd og oppseda i jødedommen, men er ikkje kulturelt jødisk slik som nordmenn er kulturelt kristne utan personleg kristentru. Han er jødisk òg av personleg tru. Dette truande jødiske nedslaget ser ein overalt i tekstene hans. Eit av mange døme er «Who by Fire», som vert sunge her i kveld, basert på ein hebraisk bøn som vert sunge under den jødiske høgtida Yom Kippur. Men det må seiast at Cohens litteratur står i jødedommen på eit udogmatisk, økumenisk vis, som tillet han å skriva på tvers av trusretningene.

 

Bakdøra

Meir enn kjærleiksdiktar er Cohen dødsdiktar, men alltid med ein klår religiøs horisont.Going home, som kjem rett før pausa, er ei salme kor diktaren ser med lengting fram til døden, som vil frigjera han frå  kroppen og byrdene i livet, lata han leggja av dei jordiske forkledningene sine og verta den han eigentleg er. Til og med vignetten på den offisielle heimesida hans er vigd til døden som det eine absolutte visse i livet. Her ser vi den aldrande Cohen som siluett på veg ut bakdøra frå myrkret i denne verda, før han kverv i ljoset bortanfor.

   Ironien over liv og død ligg som ein usynleg folie over alvoret hos denne mannen. Smertelaust glir han inn i det norske uvitet med «Dance Me To The End Of Love» som opningssong. Ein tekst der ein druknande sender ei vonlaus bøn om kortvarig trøyst til ein kjærest eller guddom, ein panisk bodskap som vert tilslørd av suggererande refreng som terpar på «dance» og «love» i ein smektande melodi som gjer narr av temaet sitt, medan kyrkjegjengarane ropar og plystrar.

 

Tankekrossen

Det er kanskje ikkje utan djupare meining at ein religiøs dødsdiktar som Cohen er vorte favoritten til so mange «følelsesfylte fruentimmere med venstristiske sympatier», som Aadland skriv. Hos denne judaistiske individualisten søkjer vi vel ein metafysisk klangbotn som er rusta i stykker for oss.

Ein tankekross må det iallfall vera at tusenvis av norskingar, oppvakse og oppdregne i eit eindimensjonalt verdsbilete, flokkar seg under hausthimmelen for å sverma til kjærleikssongar sunge av ein mann som i alt han skriv og syng attesterer at seksualitet og erotikk ikkje strekk til, og at det einaste formålet i livet ligg bakanfor sansesløret. Cohens liv, dikting og song, som frå byrjinga var salme, og dikt for dikt vart til bøn, fortel om ein kulturradikal praksis som skriv inn ein verdikonservativ bodskap på tomme tavler: Hjarta er uroleg til det finn kvile i Gud. Men dette skjer fyrst i livets etterord, som ingen får lesa.

 

Taparene

Òg romanen hans Skjønne tapere har ein slik seksuell hud kor kvar einaste pore opnar seg mot ei anna verd. Gjennom sprekkane i Cohens kjærleikspoesi lyser dei store spørsmåla om korleis vi skal forhalda oss til det faktum at vi har eit medvite og finst i verda. Korleis skal eg, som berre ser skuggane på veggen, skjøna at det er eit ljos eg ikkje ser som kastar skuggene? Korleis skal eg verta i stand til å innretta livet mitt slik at det ikkje vert forspilt?

Ein kan ikkje seia at Cohen ikkje gir publikummet sitt sjansen til å høyra dette alvoret i tekstene hans. I Bergen går han rett frå det innhaldslause love-and-dance-mantraet i«Dance Me To The End Of Love»  til tittelmelodien i albumet The Future, eit ekstremt åtak på den samtidskulturen som det norske publikummet hans er ein eksponent for. Teksta spår samanbrotet av all humanistisk sivilisasjon, og seier at dette berre kunna vore hindra av ein omvending som no ligg utanfor alle tilgjengelege ordbøker. Samanbrotet uttrykkjer seg i brutal sex, naturøydeleggjing og systematisert fosterdrap, for å nemna noko. Og publikum klappar og skrik for dystopien.

 

Omslaget til Leonard Cohens roman «Skjønne tapere», oversatt til norsk av Kaj Skagen i 1973.

 

Politikken

Cohens dikting er ikkje upolitisk, men han skriv og syng i beat-tradisjonen frå Kerouac, Ginsburg og Burroughs, der tradisjonell politikk og vanleg samfunnsengasjement vert oppfatta som ein del av det «systemet» ein lyt endra med andre middel.

Til liks med Dylan og igrunnen alle andre mystisk orienterte menneske, trur Cohen at den personlege endringa går rett over i verda på eit løynt nivå. Medan vanleg politisk aktivitet, òg den opposisjonelle, berre stadfester det rådande systemet, vil den djupare endringa av personleg medvit og liv, men òg kunstnarlege og filosofiske uttrykk for denne endringa, føra noko nytt inn i verda som på lengre sikt vil verka subversivt og skapa ei ny røynd.

 

Helbredinga

Eit sterkt uttrykk for dette er teksta og songen «Come Healing», ein bøn om lækjing, som Cohen mot slutten av den første bolken framfører i passande,  knelande positur. Denne bøna, som vel er noko av eit høgdepunkt i den religiøse poesien hans, bed om lækjing av kroppen og sinnet,  av ånda og fornufta. Men det er ikkje eit sjukt menneske som bed, det er deg og meg. Såleis seier bøna at det å verta jordisk menneske er å mista ein heilskap som berre kan gjenopprettas på andelege vegar. I denne bøna frå mennesket til guddommen, det brotne karet som bed Skaparen sin om å få attende sin tapte heilskap, høyrer ein bibelsk og jødisk tale. Det jordiske mennesket er fullt av lyte, «det er rivner i alle ting», og det er i desse rivnene eller lyta at «ljoset slepp inn».

 

Rabbien

På scena liknar Cohen ein Chicago-gangster med den dobbeltspente dressen, det markerte hovudet med dei meisla trekka, og naturlegvis hatten, som i seinare år har erstatta den praktfulle, svarte hårmanka hans. Men når han lyfter hatten av og bøyer seg i audmjuk helsing til musikarane eller publikum, og lyskastarane lèt det skine i det sparsame sølvgrå håret han har att, stend han der heller som ein jerualemittisk rabbi, berre med verdsleg skreddar.

Når hatten såleis går av og hovudet vert bøygt, ser eg ein høfleg eldre gentleman som helsar både publikum og dei eminente musikarane han har med seg, i ein respekt som gjer alle levande jamnbyrdige. Men at denne gesten like mykje er retta til høgare makter, til Skaparen og verda i seg sjølv, ser ein straks Cohen inntek den knelande posituren sin, noko han gjer uavlateleg.

Då sit han så godt som rett på golvet med beina innunder seg, før han reiser seg likeglad som ein ungdom, forbløffande for ein snart åtti gamal mann. Det fortel om tiårs øving med zen-buddhistisk meditasjon. For i zen fann Cohen ein meditativ dimensjon som ikkje stod i motsetnad til  jødedomen hans, men kompletterte han.

 

Israel

Bandet hans til jødedomen knytte han òg til Israel. Då det trekte saman til ny krig like føre Yom Kippur i 1973, flaug Cohen til Israel fra Athen, der han fekk siste ledige plass på flyet til Tel Aviv, nokre dagar før Egypt gjekk til åtak. Derifrå flaug han med ein israelsk underhaldningstrupp til Sinai, der han fånyttes freista å verva seg til kamp ved fronten, vart frakta rundt i ørkenen kor han song for dei israelske soldatane og fekk audiens hos øvstkommanderande Sharon i eit telt utanfor Ismalia.

Men sjølv om denne deltakinga i Yom Kippur-krigen på Israels side sikkert var ærleg meint, var ho like mykje personleg som politisk. Avgjerda om å dra til Tel Aviv var teken raskt, og Cohen såg på krigsrøynsla som ein «personleg reinsing». Ikkje utan sjølvironi fekk Yom Kippur-hendinga frå 1973 nedslag i teksta og songen «Field Commander Cohen» nokre år seinare.

Men i Cohens forhold til Israel er det noko meir enn personleg frelsesleiting med absurd utgang. Han må kjenna seg knytta til landet gjennom si eiga jødiske bakgrunn og den jødiske religionen. Det såg ein i 2009 då han under protestar frå den internasjonale Boikott Israel-aksjonen heldt konsert for 45 000 menneske i Tel Aviv, og avslutta opptredenen sin med ein hebraisk velsigning.

Overskotet frå konserten ga Cohen til ein hjelpeorganisasjon for israelske og palestinske familiar som har mist familiemedlemer i konflikten. Han ville òg halda ein konsert i Ramallah på Vestbreidda dagen etter konserten i Tel Aviv, men vart anklaga for å vilja «kvitvaska Israels koloniale apartheid-system ved å opptre i Israel» og for å vilja pynta på dette sviket ved å gje ein symbolsk opptreden på Vestbreidda, der arrangøren no trakk seg og konserten vart avlyst.

 

Cohen synger for israelske soldater i Sinai under Yom Kippur-krigen i 1973.

 

Undergangen

Det er noko slåande i den norske begeistringa for ein så upassande mann som Cohen. Hadde han skrive på norsk, ville vel konsertane hans vore avbrotne av demonstrasjonar der dei som no voggar med i melodiane hans hadde gått fremst under fanene. I avisene vert han kalla «vår sjarmerende gentleman», og konserten hans vert skildra under overskrifter som «Kos med Cohen» og «Cohen i det lune hjørnet».  Det er vel den dystre First We Take Manhattan med ymtene om terror, eit av ekstranummera, som var så lun.

Men det er klårt at Cohen likar seg, han tek heile fem ekstranummer. Etter pausa har han òg solbrillene på. Gangstaren og rabbien får eit anstrøk av Darth Vader idet han skjer inn med «Closing Time», ei satirisk samanlikning av samtida med Romerrikets undergong, der sanselaus dans, drikk og sex vert avbrote av at ljosa brått kjem på og kastar festen ut i sjokk over at sansefiksjonen er slutt. Altså i teksta Cohen syng. Men i røynda nedanfor scena, forførde av undergongstonene, svaiar smårusa kvinner att og fram som på eit landsmøte i Arbeidarpartiet, mens overvektige gubbar dansar i mørkret med livet som innsats og vommen pakka inn i T-skjorter pynta med Cohens uutgrundelege andlet.

 

(Dag og Tid, 31. august 2012.)