Main menu:

Undersider for Artikler:

Føleri og borgarkrig

 

Nedslaktinga av redaksjonsmedlemene i det franske satirebladet Charlie Hebdo den 7. januar vart straks oppfatta som ein merkestein i tida, nett som 11. september 2001 og 22. juli 2009. Terroren i Paris framstod som ei hending større enn seg sjølv. Det likna eit varsel om vêromslag i historia.

 

Alle var Charlie

Dette vart spegla i dei fyrste reaksjonane her heime. Både i pressa og politikken var nærast alle samde om ei eintydig støtte til dei myrda journalistane og teiknarane. Alle var Charlie.

Slik var det ikkje i 2006 under karikaturstriden rundt teikningane i Jyllands-Posten.

Den gong var det berre Vebjørn Selbekk som var Charlie. Krimforfattaren Anne Holt tala for mange då ho sa at Selbekks publisering av dei danske karikaturane i avisa si var «en pøbelaktig skurkestrek på linje med obskøne doskriblerier».

 

Meir enn teikningar

Men etter hendingane i Paris oppfatta viktige skribentar og kulturpersonlegdomar instinktivt symbolikken i saka. Dette gjeld ikkje berre ein strid om karikaturar, ikkje eingong berre ein kamp for ytringsfridomen, men om den større retten til å leva livet sitt etter sin eigen personlegdom og trong utan å verta truga eller myrda av fanatiserte menneske med særavtalar med Gud, historia eller nasjonen.

Men jamvel om alle tok avstand frå ugjerningane i Paris, var det ikkje alle som kjende seg heilt som Charlie. Mehtab Afsar, generalsekretæren i Islamsk Råd, tala mest om at massedrapa ikkje måtte fjøra til meir trakassering av muslimar.

Leiaren for Det muslimske samfunnet i Trondheim, Ameen Chilwan, tok avstand frå terror, men i same andedrag frå karikaturane. Å halda fram med å publisera teikningar slik som Charlie Hebdo skulle vera å «be om bråk». Chilwan etterlyste difor «strengere regler i media for hva som kan publiseres».

Tanken hos desse muslimske leiarane, og fleire med dei, synest å vera at unødige krenkingar av religiøse kjensler vekkjer så sterk harme at valdelege motreaksjonar er uunngåelege; difor må ein handsama all religion med respekt og varsemd.

 

Kjenslevar sensur

Men dersom folks kjensleliv skal vera sensurinstans for pressa og kunsten, så kan begge delar like gjerne leggjast ned. Likevel finn ein dette synspunktet langt inn i kulturmiljøa, som elles burde vera dei fyrste til å protestera på slike vilkårlege grenser for tankemessig og kunstnarleg uttrykk.

Under oppslaget «Hvilken rett har vi til å krenke muslimene på denne måten? » gjekk filmregissør Erik Poppe ut mot planane om å trykkja opp att Charlie Hebdokarikaturane i alle norske medium. «Vi forstår ikke hva disse tegningene betyr for muslimene, hvor fortvilet de blir», vart Poppe sitert. Dimed flytte han fokus frå dei myrda journalistane til den muslimske folkesetnaden.

Saka vart privatisert. Det dreia seg ikkje lenger om politikk og massedrap, men om menneske som kunne verta lei seg.

Også kunstkritikaren Kjetil Røed viste til det heilt ulike kjensle livet hjå muslimar, ei verd vi norske ikkje kan skjøna: «Mens vi i Norge kan humre av Muhammed med bombe i turbanen, kan en muslim føle at hans innerste identitet er under angrep. » Slike teikningar var etter hans meining «å gjøre narr av en gruppe med rasistisk klangbunn», det synte mangel på neste kjærleik og empati. «Vi må tørre å ikke være Charlie», heitte det no. Det modige var å kritisera dei drepne. Underforstått var dei dei skuldige, offera var dei krenkte muslimane. Ytringsfridomen var berre skalkeskjul for rasisme og framandhat.

 

Privatiseringa

Det er ikkje overraskande at nokre kristne grupper gjekk i same retning. Verdikonservativ kristendom har eit kultursyn som i mange einskildsaker fell saman med konservativ islam.

Det gjeld òg synet på blasfemi.

Lengst gjekk her pave Frans, som sa at «ein kan ikkje provosera, kan ikkje krenkja trua til andre menneske», og illustrerte dette med å seia at om nokon «snakkar stygt om mora mi, får han seg ein på nasen».

Også katolikken Haavar Simon Nilsen, som avlegg meg ein visitt i førre Dag og Tid, der han skriv at «dei som lid mest under konflikten vi no står i, er den store skaren av moderate, meir eller mindre praktiserande muslimar i Noreg», meiner at når satire «rammer en religion og er blasfemisk i sitt uttrykk, har vi brutt en tålegrense som vi skal holde oss innenfor».

Ja, alle tek avstand frå terroren.

Men det hindrar ikkje at privatiseringa av terroren har tendens til å skyva ansvaret over på offera, som vert til ansvarslause blasfemikarar som utfordra lagnaden.

Ugjerningsmennene på si side vert til forvilla får eller Guds forvirra og krenkte krigarar som forsvarar religionen og verjelause truande.

 

Det vonde vesten

Ein annan veg til frikjenning av terroristane går i motsett lei. Saka vert då politisert i eit antiimperialistisk perspektiv.

Morda i Paris vert sette inn i ein stor historisk samanheng med Frankrike og Englands koloniale framferd, sviket av den arabiske nasjonalismen etter den fyrste verdskrigen, etableringa av staten Israel i 1948, USAs krigar i Afghanistan og Irak, vestleg utnytting av arabisk olje, osb.

Ein får då ei lang liste over vestlege synder som produserer terror. Terroristane vert no umyndiggjorde, ja, forvandla til opprørarar mot imperialismen med automatvåpna retta mot undertrykkjarane.

Eit døme på kor langt slik halvt umedviten rettferdiggjering av terror kan gå, fekk vi då redaktøren av Vinduet, Kaja Schjerven Mollerin, kalla massedrapa ein «normalreaksjon» på bakgrunn av all nauda i Midtausten. «Føler du deg avmektig og marginalisert, og så attpåtil latterliggjort, trigger det destruktivitet. » Sagt med andre ord var det teiknarane i Charlie Hebdo som sjølve hadde «trigga» automat våpna til terroristane.

 

Subjektiv kritikk

Eitt av hovudinntrykka av debatten etter terroråtaka i Paris er dette sterke subjektive draget i reaksjonane, eit anna er fråværet av konkret informasjon og analyse av den politiske samanhengen til terroren.

Muslimske leiarar er opptekne av at ikkje muslimane må få skulda. Mange på venstresida, der migrantmiljø ofte har teke plassen til proletariatet i ei sterkt avbleikt marxistisk klassetenking, rykkjer instinktivt ut i forsvar for denne underklassa, men forsvarar i røynda mest sitt eige verdsbilete.

Katolikkar og andre kristne kjenner fellesskap med muslimane i avvisinga av blasfemi og forsvarar indirekte seg sjølve når dei stør reaksjonane mot Charlie Hebdo.

Under ligg på førehand ferdige førestellingar om kva som hende, og korleis det må skjønast, men utan at denne innsikta kjem opp i dagen som faktisk kunnskap. Dimed trugar debatten med å gå under i reint føleri.

Umerkeleg glid tankegangen mot det vonde: legitimeringa av å svara på kritikk med vald.

 

Kva hende i Paris?

Men kva var det eigenleg som hende i Paris? Tre norske intellektuelle har svara på dette og skil seg ut som dei etter mitt syn mest interessante deltakarane når det gjeld å skjøna hendingane:

Bjørn Stærk med «Det handler ikke om provoserende ytringer» i Aftenposten 15. januar, Sylo Taraku med «Et veiskille i karikaturstriden» i VG 9. januar og Walid AlKubaisi med «Isil ynskjer borgarkrig i Europa« i Dag og Tid 23. januar.

Bjørn Stærk var den fyrste som peika konkret på at terroren i Paris er del av ein strid innanfor islam. Stærk kallar dette «ein islamsk borgarkrig» der det vert kjempa om framtida til den muslimske verda, og der dei radikale islamistane er ein minoritet som med alle middel freistar å erstatta all tradisjonell islam med si eiga enklare, nyare tolking.

Det same, men meir konkret, skriv Walid alKubaisi.

Terroren i Paris er etter hans syn sett i verk av Al Qaida og IS som lekk i ein politisk strid der karikatursaka vert nytta til å oppnå ei polarisering av det europeiske samfunnet.

Gjennom terror vil dei militante islamistane vekkja angst for muslimane i det europeiske samfunnet. Dei vil provosera fram åtak mot muslimar og svara på dette med endå meir terror, til eskaleringa fører til regulær borgarkrig der dei militante står fram som leiarar for den muslimske verda.

Noko mindre tilspissa skriv Sylo Taraku at kampen for å verna om den fulle ytringsfridomen i Europa er ein kamp mot maktsentra i den muslimske verda som står for ein reaksjonær islamistisk ideologi, og samstundes ein kamp mot militante islamistar som freistar å nytta polarisering mellom muslimar og ikkjemuslimar til å rekruttera nye tilhengjarar.

Men Taraku vil ikkje unngå slik polarisering gjennom å orsaka terror og innskrenka ytringsfridom. Tvert om vil han ha «slutt på å kombinere fordømmelse av voldelige angrep med forståelse for raseriet mot karikaturer», fordi slik kombinasjon indirekte forsvarar religiøse fanatikarar og legg ansvaret for valdsbruk på offera.

 

Kjensler og storpolitikk

Etter dette gjeld saka ikkje kjenslene til såra truande, men ein storpolitisk kamp om sjela til islam og makta i den islamske verda. Tillèt vi at religiøse bod og brutal vald får innskrenka fundamentale fridomar i den vestlege verda, inneber det at vi gjev etter for reaksjonære krefter i islam.

 

(Dag og Tid, 30.01.2015)