Main menu:

Undersider for Artikler:

Kristendom og sjølmord. Om Michel Houellebecq

 

 

 

1

 

Den franske forfattaren Michel Houellebecq tek i romanane sine opp så å seie heile spekteret av prekære samtidsproblem i Europa, utan omskriving. Han skriv frå ein ståstad utanfor dei økonomiske, politiske og kulturelle maktsentera, og til desse reknar eg dei «progressive» akademiske, journalistiske og litterære miljøa. Han er såleis noko så sjeldsynt som ein genuint opposisjonell samtidskunstnar.

 

Houellebecq set fram maktkritikken sin i ei tilgjengeleg litterær form, krydra med provoserande brot på politisk korrekt tale, med vulgære og folkelege uttrykk om kjønn og folkeslag som i det offentlege rommet kan oppfattast som pornografisk og rasistisk, men servert med ein svart humor og i ein litterær kontekst som gjer språk og bodskap tvitydig. I eit intervju med New York Times 10. september 2001 vart han skildra som ein lokal vindrankar, og han kunne etter to dagars samtale ikkje lenger hugse namnet til den kvinnelege journalisten, som han tilbaud ei rolle i ein pornofilm.

 

Det same intervjuet, publisert dagen før terroristar styrte passasjerfly inn i tvillingtårna på Manhattan, vart avslutta med tilvising til Houellebecq-romanen Plattform, som endar med eit islamistisk terroråtak. Då Underkastelse, romanen om islamsk maktovertaking i Frankrike gjennom presidentvalet i 2022, vart lansert same dagen som terroråtaket på Charlie Hebdo-redaksjonen i 2015, fekk Houellebecq nærast ein profetisk status, som vart styrkt av den nye romanen Serotonin, som mellom anna handlar om utarminga av den franske landsbygda gjennom globaliseringa, og som kom i bokhandelen midt under opprøret til «dei gule vestane» i Frankrike. Ei sentral hending i boka er at ein leiar av bondeopprøret mot globaliseringa skyt seg sjølv offentleg.

 

Houellebecq har stor gjennomslagskraft til å vere ein såpass lite kommersiell forfattar. Underkastelse er snart seld i éin million eksemplar. Årets roman Serotonin er omsett til fleire enn førti språk, og i Frankrike kom han i eit fyrsteopplag på 300.000, som måtte aukast med 50.000 alt etter fyrste veka.

 

RADIKALISMENS PROBLEM
Frå og med debutromanen Utvidelse av kampsonen (1994) har Houellebecq teke opp såkalla store spørsmål som mange journalistar, forfattarar, akademikarar og politikarar meir har tilslørt enn avslørt, eller ikkje har oppfatta som viktige, eller vore i stand til å svara på. Det gjeld tapet av fellesskapsverdiar på alle nivå frå kjernefamilie til sivilisasjon; utfordringane med innvandringa til Europa frå ikkje-vestlege kulturar; motsetninga mellom kristendom og islam historisk og i samtida; den grenselause verdsøkonomiens undergraving av nasjonale og lokale verdiar; den frie seksualitetens utrydding av kjærleik og begjær; globaliseringa som utarming av dei svakaste i samfunnet; industrilandbruket som organisert dyreplageri og svekking av bondestanden; og endeleg trugsmålet i den transhumanistiske utopien, der all humanisme går under i eit hyperteknologisk despoti – for å nemne nokre av dei viktigaste. Såleis set Houellebecq problem under debatt etter Georg Brandes’ program – det som vart følgt av kulturradikale forfattarar frå Henrik Ibsen til Jens Bjørneboe. Det har vore sagt at han er den fyrste franske forfattaren sidan Balzac som interesserer seg for kvardagens sosiale røynd.

 

Men det som gjer Houellebecq til opposisjonell og fri forfattar, er at han tek tak i problema som radikalarane og dei progressive populariserte og sette fart i, særleg etter siste verdskrigen og 1968, og som i Houellebecqs romanar vert lagde fram som symptom på eit langtrekt sivilisatorisk sjølvmord.

 

Denne kulturelle sjølvmordtesen er hos Houellebecq grunngjeven i eit livs- og verdssyn som reknar med at langliva sivilisasjonar oppstår og går til grunne gjennom grunnleggjande metafysiske verdsbilete. Eit slikt kulturskapande verdsbilete var kristendomen; eit anna er islam; eit tredje er den moderne, vitskaplege og individualistiske opplysingsideologien som tok over i Europa, medan kristendomen vart svekt i nyare tid. Houellebecq er såleis det ein kallar «filosofisk idealist», han trur det er ideane og metafysikkens makt som skaper og undergrev sivilisasjonane.

 

KULTUR SOM SJØLVMORD
Romanane hans skildrar korleis den nyare, individsentrerte sivilisasjonen, idet han syner seg i sine ytste konsekvensar i vår tid, undergrev ekteskap og familie, fråtek menneska motiv og lyst til å leva og hindrar oss i å gje borna dei oppvekstvilkåra dei treng for å bli empatiske, realistiske og arbeidande menneske som kan halde oppe eit samfunn og ein sivilisasjon.

I Houellebecq-universet har denne individualistiske – kanskje skal ein heller seie narsissistiske eller sjølvopptekne – opplysingskulturen vore på sjølvmordskurs i hundreår, truleg frå byrjinga av. Men den kulturelle omveltinga som vert knytt til 1968, førte til eit taktomslag på vegen mot sjølvøydelegginga. I høgt tempo går vi no gjennom ein kulturell sluttfase der illusjonane om fridom og framsteg er avslørte for alle som vil sjå, og der politiske og kulturelle elitar spelar same rolle i undergangen som strykeorkesteret som gav konsert på dekket av «Titanic» medan skipet sokk.

 

Alle hovudpersonane i Houellebecqs romanunivers er variasjonar av ein stereotyp: Vi møter den urbane, hypermoderne, middelaldrande mannen som har drive den vestlege individualismen og livsnytinga til dei ytste konsekvensane. Ofte, om ikkje alltid, er han eit offer for infantile foreldre av den meir ekstreme sekstiåttartypen. Han klarer ikkje å innleie eller oppretthalde familierelasjonar eller kjærleiksforhold, og lir av isolasjon og sorg. Idet han passerer middagshøgda i livet og ser den uhyggelege alderdomen nærme seg, svingar han mellom desperasjon og depresjon i ei valdeleg stemning av mord eller sjølvmord.

 

Denne personskildringa vert ofte og ikkje heilt urettvist lesen som kritikk av den nyliberalistiske kapitalismen som reduserer menneska til arbeidskraft og kundar. Men hos Houellebecq vert kritikken nesten alltid snudd mot dei kulturradikale liberalarane. Dette ligg alt i tittelen på debutromanen Utvidelse av kampsonen, som spelar på eit slagord frå studentopprøret i 1968. Den progressive meininga var at ein ikkje berre skulle kjempe for økonomisk endring, men òg for seksuell fridom, medan Houellebecqs roman seier at sekstiåttarane berre utvida marknadstenkinga frå økonomien til seksuallivet. Den ville kappestriden innanfor økonomien, som skapar rike og fattige, vart flytta over til seksuallivet, der han skapte ein seksuell overklasse med overflod av sex og ein underklasse av einsame onanistar.

 

KRITIKK UTAN OMSVEIP
I Houellebecqs verd fører den seksuelle fridomen og undergravinga av ekteskapet til at kjærleiken mellom menneska får dårlege livskår og døyr vekk. Kjærleiken, heiter det i Utvidelse av kampsonen, er eit historisk seint og unaturleg fenomen som ikkje kan sameinast med dei frie omgangsformene som kjenneteiknar vår tid; kjærleik er ei evne til å «konsentrere hele det annet kjønn i én eneste elsket person, (og) tåler sjelden ett år med seksuelt løsgjengeri, aldri to».Den seksuelle revolusjonen, driven fram av dei progressive sekstiåttarane og deretter teken over av heile det vestlege samfunnet, har øydelagt livet for menneska. Vi kan ikkje elske éin person lenger, og difor ingen, og vi maktar av denne grunn knapt å halde ein familie saman. Vi går frå kvarandre og forlèt våre eigne born. Då står berre forbitringa og avskyen, sjukdomen og ventetida att før vi møter døden.

 

Kort og forenkla sagt meiner eller syner Houellebecqs romanfigurar at fokuseringa på den personlege driftstilfredstillinga – sjølvrealisering gjennom normlaus og sjølvoppteken seksualitet – framstiller noko av kjernen i den nyare vestlege kulturutviklinga og var hovudsida av sekstiåttaropprøret. Den livsforma som dimed har etablert seg, gjer det umogeleg å oppretthalda eit samfunn og ein sivilisasjon.

 

Eit grunnverk i kritikken mot kulturrevolusjonen av 1968 er romanen De grunnleggende bestanddeler som i 1998, på norsk i 2000, vart ein succès de scandale i Frankrike og vekte ein hissig debatt som heldt høg temperatur i eit år.

Her lèt Houellebecq dei to halvbrørne Michel og Bruno representere konsekvensane av beat- og hippiegenerasjonens frigjeringsprosjekt. Mora forlèt borna for å realisere seg sjølv gjennom å leve ut seksualiteten sin med tallause yngre mannfolk, eksperimentere med rusmiddel og slutte seg til psevdoreligiøse sekter. Resultatet kjem hos Michel i form av apati og mangel på kjærleiksevne i menneskelege relasjonar, og hos Bruno i form av overseksualisering. Begge får livet sitt øydelagt. I ein av Brunos monologar vert den seksuelle frigjeringa frå 1968 omtala som ein veg ned i underverda, der ideologisk motivert nytingssjuke logisk går over i satanisme og seksuelle ritualmord. Houellebecq let Bruno seia at «beatniks, hippier og seriemordere ble alle forenet i den totale frigjøring, og preket budskapet om individets uinnskrenkede rett overfor alle sosiale normer», slik at «Charles Manson på ingen måte [hadde] vært noen monstruøs avviker i forhold til hippiebevegelsen, men tvert imot dens logiske konsekvens». Når Charles Manson på dette viset vert gjort til hippierørslas posterboy, er det typisk for korleis Houellebecq viser at verda kan sjåast frå ein annan synsvinkel, og spissar uttrykket for det han ser.

 

 

2

 

Michel Houellebecq har fått ry som provokatør på grunn av pornografiske og politisk upassande innslag i romanane sine. Men sjølv om Houellebecqs hovudpersonar ofte er nihilistar, så er dei ulukkelege nihilistar, sjølvplagarar som vil presse stadig meir nyting ut av ein overskatta seksualitet.

Dei har ein desperat livstrøyttleik som leier tanken til den spanske mystikaren Johannes av Krossen og diktet Sjelens dunkle natt, der det indre ljoset vert kveikt av mørke. Det er mykje likesæle hos Houellebecq, men livsalvoret fylgjer likesæla som ein skugge.

Hovudpersonane i romanane lir av ekstrem einsemd og meiningsløyse, som kallar fram motsetninga si som eit negativt nærvær. Gudsrøynsla ligg latent i eit uuthaldeleg gudsfråvær. I Serotonin slår dette over i religiøs mystikk.

 

MYSTIKKEN
Serotonin kan lesast som eit eksperiment for å sjå om det sekulariserte Vesten kan berge seg frå ein elles sikker undergang ved å fornye det metafysiske grunnlaget sitt gjennom kristen mystikk. For å seie det med eit paradoks vil eg i det følgjande freiste å syne kor openbert dette løynde aspektet ved romanen er, idet sjølve sentralscena i forteljinga er ei forkvakla etterlikning av Kristi krossfesting.

I omtalene har denne hovudsida ved romanen for det meste vorte fortrengd av det dagsaktuelle innslaget om krisa for dei franske landdistrikta under globaliseringa, og av ei gripande kjærleikshistorie.

 

Kritikarane har skrive om Houellebecqs «lengsel etter autentisk følsomhet» (Dagbladet), og «det europeiske menneskets mistrøstige livsbetingelser» (VG). I Klassekampen vart Serotonin i éin artikkel kalla «ein storarta landbruksroman» og i ein annan sett som ein typisk tekst frå «hvite menn fra den gamle verden». Hos NRK vart den sentrale scena i romanen – sjølve krossfestingsbiletet i boka – lese som «en ekstremt ubehagelig skildring» av kva den europeiske mannen kunne vere i stand til. Men der og i Aftenposten nemner kritikarane rett nok kort at det finst ein kontakt mot «de høyere makter» og eit «desperat håp på bokens siste side». Kjetil Jakobsen i Morgenbladet skriv at i «romanens siste avsnitt formuleres plutselig et alternativ» til svartsynet, «i et kristent språk, som likevel ikke nødvendigvis er religiøst». Men dette «alternativet» er sjølve kjernen i Serotonin. Den kristne mystikken er ikjøta i forteljinga. Serotonin er ikkje ein psykologisk realistisk roman.

Houellebecq nyttar psykologiske og sosiale stereotypar til å kaste ljos over sivilisatoriske, samfunnsmessige og religiøse problem. På overflata er romanen ei spanande forteljing krydra med satire. Under overflata representerer hovudpersonane sivilisatoriske innslag. Forteljaren sjølv er personifiseringa av den moderne sekulariserte europearen.

 

DEN GAMLE VERDA
Florent-Claude Labrouste, forteljaren i Serotonin, er ein 46 år gamal agronom som har nådd nullpunktet i livet sitt. Han vel å forsvinne. Han forlèt sambuaren utan eit ord, seier opp husvære og arbeid, skiftar bank og fjernar alle andre adresser enn e-posten. Ribba for det sosiale livet sitt glir han inn i sorgmod og søkk vidare mot depresjonen.

 

Med antidepressivet Captorix, som frigjer signalsubstansen serotonin, vital for mental og kroppsleg balanse, held han seg så vidt på beina, men medisinen gjer han impotent. Som eit slags gravferdsritual vil Florent no arrangere ein «avskjedsseremoni rundt kjønnsdriften» sin, og oppsøkjer dei svært få viktige menneska i livet sitt, mellom dei den store og tapte kjærleiken, Camille, og den einaste venen frå landbrukshøgskulen, den adelege Aymeric d’Harcourt-Olonde, som har teke over familieeigedomen Château d’Olonde i Basse-Normandie.

På det representative eller symbolske planet i romanen står desse to for det gamle Europa og det gamle Frankrike. I Aymerics tilfelle går dette fram av den ærverdige status som slottet har som verna historisk monument frå mellomalderen, men òg av slektsnamnet som går attende til vikinghovdingen Gange-Rolv på 900-talet.

I Camilles tilfelle ser ein det av den ungdomelege kjærleikshistoria som er ein moderne variant av eldre kjærleiksromanar som Tristan og Isolde. Ved at forteljinga om Florent og Camille kallar fram idealet om den romantiske kjærleiken, som idéhistorisk går attende til fransk mellomalder og trubadurdiktarane, vert historia deira knytt saman med Aymeric.

Florents tap av den store kjærleiken gjennom utruskap, og det djupe forfallet til Aymeric og garden hans, fortel om slutten på den gamle europeiske verda. Denne slutten vert understreka av at ulukka som råkar den franske landsbygda og det gamle slottsbruket, står fram som resultat av den globale nyliberale økonomien. Dette vert sett på spissen ved at Aymeric under ein samanstøyt mellom bønder og opprørspoliti gjer sjølvmord ved å fyre av ei automatrifle under haka.

 

BROTSVERKET
Frå Aymerics våpenlager får Florent med seg eit presisjonsgevær med kikertsikte til skarpskyting. Rifla, valden og sjølvmordet bind saman lagnadene til Aymeric, Camille og Florent. Etter nokre vekers skytetrening dreg Florent til byen der Camille har veterinærkontoret sitt. Under spioneringa på henne oppdagar han at ho er aleinemor med ein fire år gamal gut, frukta av eit tilfeldig møte med ein anonym heavy metal-fan på ein rockekonsert etter brotet med Florent.

 

Florent får no den vanvitige ideen om at guten står i vegen for at han kan ta opp att kjærleiksforholdet til Camille, og vil drepe guten for å rydde plass for seg sjølv – ein plan han etterpå kallar «uforståelig, sjokkerende og forfeilet», men som likevel spelar ei nykelrolle i forteljinga.

 

Han skuggar Camille til eit hus som ligg for seg sjølv, der ho bur saman med den vesle sonen sin. Ovanfor huset ligg ein stengd restaurant der Florent bryt seg inn og plasserer seg ved eit vindauge med god utsikt til huset. Han vil drepe guten og forsvinne utan spor, for så etter ei tid å oppsøkje Camille, som prega av sorga vil ta imot han med opne armar, trur han; og dei to vil leve vidare i den store kjærleiken som om brotet mellom dei aldri var hendt.

 

Han opnar glasdørene der han ligg løynd, og i kikertsiktet får han Camilles gut, som urørleg arbeider med eit Disney-puslespel om Snøkvit. Det er vindstille, umogeleg å bomme. Men Florent vert liggjande i ti minutt med fingeren på avtrekkjaren og trådkrossen til kikertsiktet som ein symbolsk kross over hovudet til den vesle guten. Medan han ligg slik og tida går, skjønar han at han ikkje kjem til å skyte: «Jeg kom ikke til å klare å forandre tingenes gang, det var ulykkelighetens mekanismer som var de sterkeste, jeg kom aldri til å finne tilbake til Camille, og vi kom til å dø alene, ulykkelige og ensomme.»

 

ABRAHAM OG ISAK
Den høgdramatiske situasjonen der Florent ligg med guten i krossen til kikertsiktet, er det sentrale biletet i Serotonin. Det er ei pervertert iscenesetjing av det kristne grunnbiletet om krossfestinga, der Gud ofrar sin eigen son for å berge menneska. Trass i det forvrengde i denne etterlikninga syner ho til krossfestinga, døden og oppstoda, som ikkje berre er knytt til den kristne pasjonshistoria, men òg til innviinga i mystikken, som òg vert omtala som død og ny fødsel.

 

Denne tolkinga vert styrkt av både trådkrossen i linsa, som syner siktepunktet for den drepande kula, slik at biletet av guten for Florent vert eit krusifiks, og av puslespelet om Snøkvit, prinsessa som fell i ein dødliknande svevn og vert vekt opp av kjærleiken.

 

Dette drastiske biletet fortel kva som skal til for at Florent skal kunne leve vidare, nemleg ein indre, åndeleg eller metafysisk grenseovergang, ein død og ny fødsel. Men fordi drapet – krossfestinga, innviinga, grenseovergangen – ikkje kan skje, er Florent fortapt, og han må no sjølv døy. Difor pakkar han saman rifla «veldig sakte, som i en gravferdsseremoni». Men i dette ytste mørket vert eit ljos kveikt. Tapet av all von ber den dødsdømde over ei grense i sinnet, der han kjem inn i «soner i den menneskelige psyke som fortsatt er lite kjent, fordi de har vært lite utforsket», og som ein berre kan nærme seg med «paradoksale og gjerne absurde formuleringer», og Florent kjem på uttrykket «espérer au-delà de toute espérance», som går attende til Romarbrevet 4.18, der det i den franske bibelen heiter «espérer contre toute espérance», «mot von trudde han med von». Paulus nyttar dette uttrykket om Abrahams tru på Guds løfte om at han skulle få ein son med Sara då ho var 90 år gamal, og denne trua er biletet på den kristne trua på Kristi død og oppstode.

 

Bak biletet om Kristi krossfesting, Guds sjølvoffer, ligg biletet av Abrahams ofring av Isak, menneskeofferet som Gud både tinga og hindra, nett som Florent vert liggjande med fingeren på avtrekkjaren og krossen over hovudet til Camilles son, utan å trykkje av.

 

Assosiasjonane går vidare til Kierkegaards Frygt og Bæven, der historia om Abraham og Isak dannar utgangspunkt for spørsmålet om det finst eit religiøst nivå som opphevar etikken, og der vanleg moral og forstand ikkje gjeld.

 

SØYLEHELGENEN
Romanen er ramma inn av to fallossymbol. Han startar med ei lang skildring av korleis Florent hjelper to lettkledde og seksuelt attraktive unge kvinner med å pumpe opp dei flate dekka på bilen deira, eit bilete på ereksjon. Romanen endar der Florent har trekt seg attende for å døy i eit eittroms husvære øvst i ei anonym, hundre meter høg bustadblokk – atter eit fallossymbol – der han i toppen har klistra til veggene i husværet med pornografiske bilete frå sitt tapte kjærleiksliv.

 

Øvst i denne høgblokka liknar Florent ein moderne søylehelgen i den urbane ørkenen. Mat skaffar han seg gjennom Amazon, søppel går i sjakta, ut skal han ikkje meir. Planen er å halde seg i live så lenge Captorixen og pengane varer, for så ei natt å hoppe ut av vindauget og la seg verte knust mot asfalten.

 

Døyande av kjærleikssorg, feit, rik og utan livsmeining, impotent og utan arvingar, er han Serotonins representant for det døyande Europa i samtida. Denne rolla vert understreka ved at han no les Trolldomsfjellet, Thomas Manns prolog til fyrste verdskrig og dødsmesse for Europa. Trolldomsfjellet endar i ein seksuell scene, og dette hissar Florent opp til ein bitter monolog. Når sjølv eit så kultivert menneske som Thomas Mann ligg under for makta til den upersonlege seksualiteten og ikkje veit om noko meir attråverdig enn ei «alminnelig småsexy tenåringsjente», må Europa gå under «ved den dyriske tiltrekningens endelige seier».

 

SJØLVOFFERET
Men nett her dukkar det atter opp religiøse tankar for Florent, der kjærleiken vert ståande for han som gudsprov. Han ser no at kjærleiken, desse «blaff av kjærlighet som blusser opp i vårt bryst så vi mister pusten av det, disse visjonene, disse ekstasene», ikkje berre er uforståelege reint biologisk og difor må ha eit anna, guddomeleg opphav, men òg at dei er Guds teikn på at han finst.

 

I ljos av denne innsikta skjønar han Kristi «oppgitthet over menneskenes forherdede hjerter», at vi har prova rett føre oss og ikkje ser dei, og her glir Florent brått i eitt med Kristus sjølv, i den avsluttande utsegna i boka: «Må jeg virkelig i tillegg gi mitt liv for disse stakkars menneskene? Er jeg virkelig nødt til å være så til de grader klar og tydelig? Ja, det kan se sånn ut.»

Her går den livstrøytte nihilisten Florent over til å sjå kjærleiken som provet på at det finst ein oversanseleg dimensjon. Dette er ein slutt som heng i hop med den mystiske kjernen i boka og dei tidlegare refleksjonane om den paradoksale vona mot von med tilvisinga til Romarbrevet.

 

Men som venteleg i ein roman av Houellebecq skjer dette under frammaninga av eit grotesk og paradoksalt bilete: Den impotente europearen, som sit fanga som i ein blindveg øvst i den enorme fallosen, vil no berge seg ved friviljug å kaste seg i døden som ein oppsvulma og isolert Kristus, i von bortanfor von om at dette offeret i natta skal syne menneska eksistensen av og vegen til ei anna og ljosare verd, så vel politisk som metafysisk.

 

 

 

3

 

«Eg ser på Stalin med vørdnad», sa Michel Houellebecq i eit intervju med musikkmagasinet Les Inrockuptibles i samband med utgjevinga av skandalesuksessen De grunnleggende bestanddeler i 1998, «fordi han drap så mange anarkistar.» Til ein journalist i The Guardian som snakka med han om Underkastelse – romanen om islamisering av Frankrike – sa han i 2015 at han «truleg er islamofob», men at ein må hugse på at «fobi tyder redsle, ikkje hat».

 

MASKESPELAREN
Med denne typen tvitydige utsegner har Houellebecq gjort det vanskeleg å vite sikkert når han meiner det han seier, og når han er mest ute etter å syne respektløyse for trusartiklar i tida. Han kan kalle den franske intellektuelle og politiske klassa for «lam og feig». President Macron gjev han den franske Æreslegionen, og han takkar ikkje nei.

 

I eit intervju med det franske nyhendemagasinet L’Obs har han sagt at det «truleg er talentet mitt som gjer det umogeleg» for den politiske venstresida «å sjå meg som ein fiende».

Det er noko grunnleggjande upolitisk ved Houellebecq som vernar han mot å verte politisk ferdigstempla. Med den uflidde og drikkfeldige stilen sin ser han rett og slett ikkje ut som ein høgreekstremist, men snarare som ein uteliggjar. Kva for fascist ville finne på å kalle seg sjølv for «ei sjuk, gamal skjelpadde», slik Houellebecq gjer? Hadde han kledd seg i fine klede og gått til frisør, ville han kanskje ikkje overlevd i ålmenta.

 

POLITIKAREN
I 2002 vart han trekt for retten for å ha kalla islam «den dummaste» av alle verdsreligionane. I ei takketale etter at han mottok Oswald Spengler-prisen i 2018, kalla han forfattarskapen sin eit vitnemål om «Vestens sjølvmord» og meinte at medlemskapen i EU var eit «mord» på alle dei europeiske nasjonane. I eit innlegg i fleire vestlege aviser i november 2015 skulda han franske politikarar for å vere ansvarlege for terroråtaka i Frankrike og gjekk inn for å erstatte det representative styresettet med direkte demokrati, for på det viset å bli kvitt den politiske klassa.

I føredraget under mottakinga av Frank Schirrmacher-prisen i 2016 såg han for seg «ei stor framtid» for salafistisk islam i Europa fordi den retninga «har demografien på si side, medan Europa har slutta å få born og dimed starta på ein sjølvmordsprosess». Same stad kallar han prostitusjonen «ei søyle for samfunnsordninga», for om ikkje prostitusjonen får fungere som korrektiv til ekteskapet, vil det gå under og trekkje heile samfunnet med seg. Han har sagt at feminismen bana vegen for nett den forma for seksualitet som mennene er interesserte i.

I Harpers Magazine 26. mars i år uttrykte han sympati med amerikanarane som måtte leve med ein så fråstøytande klovn som Trump som president, men meinte at Trump for resten av verda hadde vore «ein av dei beste presidentane han hadde opplevd», fordi han trekkjer USA attende frå verdsdominansen.

 

DEN UPOLITISKE
Ikkje alle meiner at Houellebecq bør få sleppe unna stempelet som høgreorientert. Skribenten Adam Soboczynski i Die Zeit skriv at Houellebecq gjer «høgreorientert, antiliberalt tankegods stovereint», og plasserer han i same «politiske avgrunn» som Ernst Jünger og Céline, med det meiner han i nærleiken av nasjonalsosialismen. Litteraturredaktøren i Tagesspiegel Gregor Dötzauer skriv at «den høgreorienterte elden i (Houellebecqs) tenking brenn med lysande flammer». Sant er det at Houellebecq ikkje er feminist, sjølv om han sikkert er tilhengjar av like rettar for menn og kvinner. Han går ikkje inn for å utslette nasjonale særpreg, vil halde på dei skilde europeiske nasjonane, er motstandar av EU og ser på radikal islam som eit totalitært trugsmål.

 

Det kvalifiserer ikkje til å verte kasta ut i den politiske avgrunnen. Ser ein bort frå den skarpe uttrykksmåten til Houellebecq, kunne ein kanskje skjøne han ut frå den amerikanske sosiologen Daniel Bells namngjetne karakteristikk av sin eigen posisjon i The Cultural Contradictions of Capitalism: «Eg er sosialist i økonomien, liberalar i politikken og konservativ i kulturen.» Ein kan vere politisk liberalar og glødande sosialist og likevel ha mange synspunkt som bryt med kulturradikalismen og EU-tankane. Det er heller ikkje lett å plassere Houellebecq innanfor det eindimensjonale spekteret frå høgre til venstre, særleg ikkje om ein ser romanane hans under eitt. I boka Michel Houellebecq: Humanity and its Aftermath meiner litteraturprofessoren Douglas Morrey at Houellebecq lyt forståast i ljos av den såkalla «posthumanismen», spørsmåla om kva nyare teknologi vil gjere med sjølve mennesket, eit tema som Houellebecq handsamar litterært i De grunnleggende bestanddeler og Muligheten av en øy.

 

DEN VENSTREORIENTERTE
Romanane hans fortel om menneske som har fått øydelagt det menneskelege av ein materialistisk og kapitalistisk kultur der pengar, teknologi, karriere og sex er dei høgste verdiane. Men eit særkjenne med denne øydeleggjande kulturen er at han held seg med ein humanistisk og etisk høgverdig retorikk. Verda vår er destruktiv, og dei som står i spissen for destruksjonen – dei rike, dei mektige, dei danna – er alle humanistar. Dei menneskeleg øydelagde romanfigurane rettar dimed heilt logisk raseriet og forakta si mot verdiane til dei som har øydelagt dei.

Dimed oppstår ein antihumanistisk protest, og vi får den særeigne houellebecqske litteraturen, der den venstreliberale verda vert gjord til ingenting i eit ironisk og nihilistisk åtak som lett kan tolkast i eit venstreorientert perspektiv. Det reaksjonære hos Houellebecq kan altså tolkast som ein kritikk av kapitalismen.

 

Mykje av det vittige hos han ligg i framstillinga av ekstremt borgarlege og samstundes ekstremt melankolske menneske som gjennomskodar både pengemakta og eigen lågare natur, og ligg under for begge. Dei misantropiske, samstundes infantile og desillusjonerte, antifeministiske miniskjørtejegerane i romanane hans er ei berrlegging av kor elendig det går mennesket i den globale kapitalismen. Bak elendet ligg ein protest mot mangelen på verdiar, slik han sjølv skildrar det i mottoet av Balzac som står fyrst i Plattform: «Jo skjendigere et liv er, desto mer tviholder menneskene på det. Det er en slags protest, en evinnelig hevn.»

Det er denne synsvinkelen sjefredaktøren i den danske avisa Information, Rune Lykkeberg, nyttar i omtalen sin av Serotonin i Klassekampen 22. januar i år. Han meiner Houellebecq vel forteljarar til romanane sine som snakkar ut frå «posisjonen til den privilegerte hvite mann», slik at romanen «lukker seg (…) om den hvite mannens utsiktspunkt som verdens forteller». Det opnar for å sjå Houellebecqs forteljarar som ei iscenesetjing av «hvite menn fra den gamle verden, sperret inne i sine gamle forestillinger om lykken og dermed blinde for at frigjøringskampene for kvinner, arbeidere og minoriteter også har skapt muligheter for dem selv».

 

GERONTOFOBEN
Lesne slik vert Houellebecqs romanar ei venstreorientert framstilling av elendet hos kvite gamle menn med avgrensa og falskt medvit, og dimed òg legitim lektyre for ortodokse sekstiåttarar. Houellebecq vert då ikkje ein kritikar av dei «progressive», men «sammenbruddets geni», som Lykkeberg skriv, ein forfattar som betre enn nokon annan klarer å framstille reaksjonære menn på eit vis som gjev dei progressive rett, fordi han viser kva eksistensielt elende ein hamnar i om ein ikkje vert sosialist.

 

Men sjølv om ein slik antikapitalistisk lesemåte kan ha noko for seg, fører han til ei radikal innsnevring av perspektivet i romanane. Om ein reserverer kritikken hos Houellebecq til kapitalismen, går ein glipp av at einsemda og verditapet, kjærleiksløysa og misantropien som pregar Houellebecq-romanane, ikkje berre er ei fylgje av nyliberalismen, men av den vanheilage alliansen mellom kapitalisme og kulturradikalisme.

 

Hos Houellebecq er det meir enn noko anna sjølvrealiseringa som har gått feil, og dette vert framstilt som eit resultat av ikkje berre nyliberalistisk kapitalisme, men heile det individsentrerte og materialistiske verdsbiletet frå opplysningstida til 1968. Dermed opnar Houellebecq for ein refleksjon over sjølve grunnlaget for den nyare vestlege sivilisasjonen, og i dette ligg appellen hans.

 

DEN GRENSELAUSE
I denne appellen inngår òg Houellebecqs ytterleggåande humor, som avvæpnar alle unnateke dei humørlause. Ekstremismen hans har noko upolitisk ved seg som treffer på tvers av grensene i politikken.

 

Houellebecqs forteljingar treffer samtida med ei diagnostisk kraft som gjer dei politiske synspunkta våre underordna. Det er difor mange av dei som ser at han politisk sett er ein fiende av venstresida, med rette nøler med å gå til åtak på han, nett slik Stalin heile livet heldt handa si over den arge kritikaren sin, forfattaren Boris Pasternak. Då det hemmelege sovjetiske politiet ville ta Pasternak, var meldinga frå Stalin: «Ikkje rør himmelbuaren.»