Main menu:

Undersider for Artikler:

Sekstiåtternes makt og avmakt

 
 

 

Del 1: Kvardagsrevolusjonen

Sekstiåttarane er ikkje lenger avvikarar, pionerar eller «folkefiendar» som talar makta midt imot, men er sjølve på ein merkeleg måte vortne både mektige og makteslause.
Dagens radikale pensjonistar kan minna kampsakene sine frå ungdomen og sjå mange av dei vunne i form av store samfunnsforandringar. Men sekstiåttarane har lidd store nederlag òg. Det har ikkje vorte større nærleik mellom politikarar og folk, men mindre. Den politiske sjølvråderetten har heller skrumpa inn enn vakse. Det kapitalistiske økonomiske systemet er ikkje svekt, men styrkt.
Men i privatlivet – det vil seie i lommene av fridom som den økonomiske og politiske makta tillèt oss – er sekstiåttarane no tilårskomne herrar. Kulturradikalismen er lausungen til kapitalismen, sa filosofen Gunnar Skirbekk ein gong. No er lausungen vorten vaksen og lever i borgarleg ekteskap med kapitalisten.

 

HATET TIL VESTEN
Det venstresosialistiske verdsbiletet som før 1968 berre vart dyrka av eit lite mindretal, går no inn i horisonten til livet vårt og tenkinga vår. Eit klart døme på dette er synet på den historiske rolla til Europa og Vesten. Den venstreorienterte kritikken av den eurosentriske utviklingsideen som plasserer vestleg sivilisasjon på eit høgare steg i eit historisk utviklingshierarki enn andre sivilisasjonar, har vunne fram overalt.
Den nærast motsette oppfatninga av den europeiske sivilisasjonen som historisk eineståande i sin vondskap, vart i 1960- og 70-åra formulert med kunstnarleg kraft og etisk patos i Jan Myrdals En lillojal europeers bekjennelser og Jens Bjørneboes Stillheten. Men det som då var opprørske tankar på ein politisk ytterfløy, kan vi no finne i lærebøkene på ungdomsskolen, om enn i svekt form. Den grunnleggjande kritikken av vestleg sivilisasjon hos radikale forfattarar som Myrdal og Bjørneboe gjekk over i identiteten til den yngre generasjonen, og fann derifrå vegen inn i horisonten for korleis vi i dag lever og tenkjer.
Kritikken av Vesten var fyrst eit uttrykk for ønsket om å avløyse det kapitalistiske økonomiske systemet med ei meir rettvis ordning. Men fordi slik kritikk ofte var revolusjonær og knytt til marxistisk klasseteori, fekk dei vestlege opposisjonelle eit problem med at den vestlege arbeidarklassa gjennom kapitalisme og sosialdemokrati var vorten velståande.
I eit globalt perspektiv kunne det sjå ut som om dei vestlege underklassene var ein del av overklassen, medan den verkelege underklassa levde i den fattige, tredje verda. Rikdom og fattigdom, velferd og naud følgde så å seie hudfargane: dei kvite var alltid rike, dei farga alltid fattige. Dette førte til at etterkrigstidas marxistiske renessanse aldri kom seg heilt fri frå ein skugge av rasetenking.

 

IMPERIALISME
Den arketypiske teksten som fremja slik marxistisk rasetenking, var Jean-Paul Sartres føreord til Franz Fanons Jordens fordømte frå 1961. Her retta Sarte raseriet sitt mot «europearane» og det «feite, bleike (europeiske) kontinentet». Ikkje berre leiarane i kolonimaktene, men òg dei europeiske folka var skuldige i brotsverka til imperialismen. I Europa var «det å vere menneske det same som å vere medskuldig i kolonialisme, fordi vi alle utan unnatak har profittert på den koloniale utbyttinga». Dimed oppstod tendensen til å oppheve skilnaden mellom klassar og individ i Europa og Vesten; alle vart «kvite».
Men implisitt i Sartres raseri låg det likevel eitt unnatak. Den «kvite» som gjekk til åtak på Vesten, gjekk fri, fordi han tok standpunktet til dei fattige. Han vart, som Jan Myrdal sa, «ein illojal europear». I marxistisk perspektiv var han ein borgar eller småborgar som skifta klassestandpunkt og gjekk over til arbeidarklassen. Men no gjekk dei globale klasseskilja mellom hudfargane. Sartre og dei som tenkte og handla som han, skifta ikkje berre syn; dei skifta hudfarge.
Dette greip Dag Solstad intuitivt i Gymnaslærer Pedersens beretning om den store politiske vekkelsen som har hjemsøkt vårt land (1982), der den skuffa marxist-leninistiske lektoren andlet til andlet med maoismenederlaget heldt fast grunnideen i verdsbiletet sitt med orda: «Jeg gjør alt for ikke å være en hvit mann.»

 

VENSTRESIDETRAUMA
Frå det revolusjonære oppsvinget på 1960-talet til maoismens fall etter Maos død i 1976 og verdskommunismens fall i 1989-90 var det lett å vere revolusjonær. Halve verda var kommunistisk, ein milliard kinesarar gjekk som eit enormt marxistisk hornorkester i spissen for historietoget mot det sosiale paradiset, og i høgttalarane høyrde vi alt varsla om snarleg framkomst i det lova lukkelandet. Det såg ut som om det berre var eit spørsmål om tid før heile kloten var «frigjord», og i denne kampen stod dei norske radikalarane tett saman med frigjeringsrørslene i den tredje verda.
Men fleire uventa sjokk traumatiserte den venstresosialistiske rørsla: Kinas overgang til kapitalistisk diktatur under Deng Xiaoping i 1979, massakren mot demokratidemonstrantane på Tienamen-plassen i Beijing i 1989 og samanbrota i Sovjetsambandet og dei austeuropeiske landa i 1990-91. Venstresosialismen er aldri komen over desse lagnadsslaga; dei var for harde, vonde og personlege, òg for udogmatiske sosialistar som ikkje hadde selt sjela si til Moskva eller Peking.
Det som gjekk tapt, var trua på at kommunismen var praktisk gjennomførbar. Revolusjonane i Russland og Kina hadde ikkje skapt den lukka dei lova, men dette var ikkje så viktig. Det hadde ikkje så mykje å seie at desse revolusjonane hadde fått nokre kritikkverdige resultat som hungersnaud, konsentrasjonsleirar og diktatur. Det viktige var at dei utfordra kapitalismen og «prova» at historia ubønhøyrleg gjekk i lei av kommunisme overalt. På grunn av Lenin og Mao kunne vi vite at folket var i stand til å velte dei kapitalistiske økonomiske og politiske systema over heile verda.
I 1980- og 90-åra fall denne trua. Det at Kina, Sovjetsambandet og Aust-Europa sa farvel til kommunismen, råka identiteten til venstreradikalarane så grunnleggjande at mange som hadde levd med sosialismen heile livet, brått tok ut skilsmisse. Andre forstumma og sokk attende i det private. Ingen var urørde. Ein meir enn hundre år gamal tradisjon som hadde gjeve svaret på alle gåtene til den moderne tida, var med eitt knust og ferdig. Kva no?

 

KVARDAGSPERSPEKTIVET
Dei radikalarane som heldt fast på livsprosjektet sitt, måtte gje opp tanken på snarleg reform av det verdsøkonomiske, kapitalistiske systemet, og i tillegg akseptere at det i overskodeleg tid ikkje fanst noko truverdig alternativ til det liberale, representative demokratiet med floraen av politiske parti og jamlege valkampar. Det var to digre nederlag.
I praksis innebar dette at radikalarane måtte forsone seg med det verste dei visste: den nyliberalistiske kapitalismen som lenka folk fast i rolla som utbytta arbeidskraft og undergrov ideane om lokal og nasjonal sjølvråderett. Kva var det då att av heile sosialismen?
I det marxist-leninistiske miljøet, som kanskje var aller hardast råka, skjedde krisehandteringa mellom anna gjennom eit strategisk tilbaketog til det Kjersti Ericsson, AKP (m-l)-leiar i 1984-1988, kalla «kvardagsperspektivet»: Ho meinte at dei revolusjonære måtte leggje dei politiske og økonomiske revolusjonane på is og konsentrere kreftene om mindre oppgåver ein faktisk kunne løyse, fortrinnsvis knytte til den kvardagslege livsverda. Heilt konkret tydde dette at dei revolusjonære måtte satse på kvinnekamp og antirasisme.
I Den flerstemmige revolusjonen (1991) gjekk Kjersti Ericsson inn for å «bygge opp sosiale krefter, rørsler, organisasjoner, organisasjonsformer, allianser, arbeidsmåter, kunnskap og bevissthetsformer som peker framover, som ‘foregriper’ sosialismen», eller sagt på eit anna vis: Dei revolusjonære skulle før revolusjonen skape samfunnsformer og former for medvit som auka sjansen for at revolusjonen, når han kom ein gong i framtida, ville lukkast.
Programmet til Ericsson var å gå inn for ein kulturrevolusjon som kunne bane vegen for eit seinare politisk og økonomisk systemskifte. Hovudsakene var som sagt kvinnekampen og antirasismen – og den sistnemnde var i praksis ein kamp for innvandrarar og innvandring.
Sekstiåttarane hadde naturlegvis òg andre kampsaker, men frå slutten av 1970-åra var det desse som stod øvst på lista for dei mest politisk medvitne ungdomsopprørarane i AKP (m-l) og omland.

 

Del 2: Innvandringsrevolusjonen
Sigeren til sekstiåttarane i kjønnskampen er overveldande, men ytre venstre spela ei endå meir sentral rolle på innvandringsfeltet.
Då den internasjonale kommunismen braut saman gjennom Kinas overgang til kapitalisme og Sovjetunionens oppløysing, svara marxist-leninisten og den tidlegare AKP-leiaren Kjersti Ericsson med å leggje den politiske og økonomiske revolusjonen på is og satse på «kvardagsperspektivet». I boka Den flerstemmige revolusjonen gjekk ho inn for ein kulturell revolusjon som førebuing til den politiske revolusjonen. Mellom hovudsakene var kjønnskamp og antirasisme.

 

KJØNNSKAMPEN
Den kulturrevolusjonen ho tilrådde på kjønnsområdet, hadde halde på i alle fall sidan Georg Brandes kom til Kristiania med sin kulturradikalisme på 1870-talet og Norsk Kvinnesaksforening vart skipa i 1884.
Likevel var likestilling og seksuell fridom eit elitefenomen fram til sekstiåttarane tok kulturradikalismen til eit breitt sosialt gjennombrot på 1970-talet, ikkje minst ved at ei radikal merkesak som sjølvbestemt abort vart ført til siger.
I dag er det ikkje lenger «radikalt» eller «opprørsk» å vere feminist, «mjuk mann», motstandar av fastlagde kjønnsroller og diskriminering av det som på 1960talet enno vart kalla seksuelle minoritetar. På desse områda er vi alle kulturradikalarar, og her har sekstiåttarane sigra på brei front. Avvikarane og minoritetane er no dei som stiller seg tvilande til dei nye normene eller ikkje lever etter dei.
Sigeren til sekstiåttarane i kjønnskampen er så overveldande at vi for lengst har byrja å ta tak i dei negative utslaga som svekt reproduksjonen og faren for genetisk manipulasjon av mennesket.

 

INNVANDRINGSPOLITIKKEN
Mindre opplese og vedteke er det at sekstiåttarane spela ei hovudrolle i å kjempe fram den liberale innvandringspolitikken. Det var mange årsaker til utviklinga av synet på flyktning- og innvandringssaka hos ålmenta. Veksten i innvandringa førte saka opp som noko alle måtte ta stilling til, og kulturen hos norske politikarar, pressefolk, friviljuge organisasjonar og kristne kyrkjelydar var i utgangspunktet å ta vel imot flyktningar og asylsøkjarar.
Det ytste venstre spela likevel ei sentral rolle som pådrivar for å sjå på liberal innvandringspolitikk som både etisk rett og ein samfunnsmessig føremon, og ikkje minst for å sjå på streng innvandringspolitikk som både open og løynd rasisme.
I denne artikkelserien drøftar eg om synspunkta til sekstiåttarane har fått breitt gjennomslag i samfunnet. Eg tek her ikkje opp om desse synspunkta hadde støtte i dei faktiske tilhøva, noko som ville krevje ein langt meir inngåande studie. Dette handlar altså ikkje om framandfrykt og rasisme i Noreg, men om kva gjennomslag sekstiåttarane fekk på innvandringsfeltet.
I doktoravhandlinga Sosialmoralsk engasjement og politisk aktivisme (2007) går historikaren Knut Nydal gjennom framveksten av ei antirasistisk rørsle i Noreg i tidsrommet 1975-1988. I dette omfattande og lite påakta arbeidet legg Nydal i detalj fram korleis to små miljø på venstresida var dei viktigaste utklekkingsstadene for mykje av språkbruken, tenkjemåtane og aksjonsformene som seinare vart meir vanlege i striden om innvandring og rasisme, særleg når det gjeld samankoplinga av rasisme og innvandring hos nokre deltakarar i ordskiftet.
Dei to miljøa var det marxist-leninistiske partiet AKP(m-l) og Immigrantenkollektivet, ein møteplass mellom innvandrarintellektuelle og sosialantropologar i Oslo. I det følgjande nyttar eg i stor mon Nydals avhandling som kjelde når det gjeld fakta i denne samanhengen, men står sjølvsagt sjølv ansvarleg for korleis fakta vert nytta.

 

FRAMANDARBEIDARANE
Tidleg på 1970-talet meinte marxist-leninistane at «importen av fremmedarbeidere [var] en trussel mot norske arbeidere», som AKP(m-l)-organet Klassekampen skreiv under tittelen «Steng grensene». Masseinnvandring av menneske på leiting etter arbeid vart oppfatta som uttrykk for storkapitalens ønske om mobil arbeidskraft på tvers av nasjonsgrensene, og såleis noko arbeidarklassen måtte setje seg til motverje mot.
Men mot slutten av 1970-talet skifta AKP(m-l) hovudvekta frå lina om ei nasjonal kommunistisk utvikling til ein internasjonalisme prega av ideologisk tredjeverd-isme. Partiet meinte no at innvandringsstoggen som Stortinget hadde vedteke i 1975, var eit uttrykk for «statleg rasisme», eit nesten nytt omgrep i norsk samanheng.
I boka Jeg er ikke rasist, men… skriv samfunnsforskaren Ottar Brox i eit kapittel om «statlig rasisme» at omgrepet på 1980talet spreidde seg på «venstrearenaen, det vil i Norge si AKP med RV og Klassekampen, de antirasistiske organisasjonene og deler av SV og det vi kan kalle venstreopposisjonen i DNA, med utløpere til avisene og NRK».
Før dette hadde AKP(m-l) eit slags monopol på innvandringssaka mellom dei politiske partia, om ein skal tru Nydal. Alt i 1976 hadde Faglig 1. mai-front, som var dominert av marxist-leninistane, laga ei eiga framandarbeidaravdeling med parolar mot rasisme, og knytte dermed innvandringsmotstand til rasisme.
I februar 1978 gav Klassekampen ut eit femspråkleg spesialnummer med «fremmedarbeidere og rasisme» som tema. Få, kanskje ingen, var så tidleg ute som marxist-leninistane med ideen om at innvandringsskepsis djupare sett er rasisme.

 

IMMIGRANTENKOLLEKTIVET
Ei anna ideologisk sterk gruppe på venstresida var Immigrantenkollektivet, opphavet til det seinare Antirasistisk Senter. Ideologisk vart det vesle miljøet sterkt prega av den pakistanske forfattaren og menneskrettsaktivisten Khalid Salimi som kom til Oslo i 1976 og ifølgje Nydal tilførte gruppa eit klart definert tredjeverdsperspektiv, det vil seie at det norske samfunnet vart sett i eit globalt perspektiv der den sentrale motsetninga gjekk mellom industrisamfunna som utbytarar og utviklingslanda som utbytte.
Fleire i krinsen rundt Khalid Salimi var studentar ved sosialantropologisk institutt på Blindern, og møtet mellom desse to miljøa førte til skipinga av bu- og arbeidskollektivet Immigrantenkollektivet, som i fellesskap gav ut og redigerte tidsskriftet Immigranten, som kom med sitt fyrste nummer i 1979. Bak tidsskriftet stod ifølgje ein artikkel i Aftenposten 8. mai 1979 «en gruppe på omkring 20 personer», som var «innvandrere og folk fra alle kanter av landet som interesserer seg for politiske spørsmål (…), men som er politisk uavhengige».
I leiarartikkelen til Immigranten heitte det at «Norge er idag et samfunn som består av flere raser», og at i slike «moderne fler-rase-samfunn blir minoriteter – som for eksempel innvandrerne – neglisjert og fratatt de fleste rettigheter» (sitert etter Aftenposten).
Immigrantenkollektivets målsetting var å påvise rasisme i Noreg, som vart presentert som eit land med ei rasistisk historie: «Vi har lang erfaring med diskriminering av andre grupper: 1. samene, 2. sigøynerne, 3. jødene, 4. fremmedarbeiderne» (sitert etter Nydal).
Den famøse «jødeparagrafen» frå 1814, som nekta jødar tilgang til riket, vart plassert i same kategori som innvandringsstoggen frå 1975. På denne måten vart diskriminerande handsaming av innvandring og framandarbeidarar definert som utslag av rasisme, samstundes som rasisme vart forklart som ein makt- og undertrykkingsreiskap som majoritetsbefolkninga strukturelt brukte mot minoritetar.

 

NYRASISMEN
Utfordringa for Immigrantenkollektivets analyse var at dei oppfatta Noreg som ein del av eit globalt undertrykkingssystem som ytra seg rasistisk, samstundes som nordmenn ikkje opplevde seg sjølve som rasistar, og i det store og heile tok vel imot flyktningar og innvandrarar, då sett vekk frå rasistar ytst til høgre.
Denne utfordringa vart lettare å møte etter utgjevinga av Martin Barkers The New Racism (1981), som gjorde greie for eit utvida rasismeomgrep. Barker ville vise at dei politiske høgrekreftene hadde gjeve opp den biologiske rasismen etter at han var blitt diskreditert av nazismen, men no førte han vidare på kulturelle premissar.
Nett som den biologisk baserte rasismen hadde hevda at menneska var biologisk determinerte, hevda den kulturelle rasismen at menneska var kulturelt determinerte. Om menneske blir like forma og fanga av «kultur» som av «rase», kan «kultur» nyttast på same måte som nazistane hadde nytta «rase» som makt- og undertrykkingsreiskap.
Gjennom dette omgrepet om nyrasisme eller kulturrasisme vart den usynlege rasismen mykje lettare synleg. Ideen om at det var «naturleg» å kjenne fråstand til etnisk framande menneske, stod fram som identisk med ideen om essensielle skilnader mellom grupper, og dermed vart snakk om «kulturforskjellar» avkledd og stod fram som basert på rasistisk tankegods.
Den gamle, biologisk baserte rasismen vart omkoda til innvandringsmotstand basert på idear om at innvandrarar kunne vere så kulturelt «framande» at det utelukka assimilering i vertssamfunnet på kort tid eller i større mengd. Slike idear om kultur som skilje mellom menneske vart omtala som omkoda rasisme.
Denne analysen fekk ikkje noko beinveges gjennomslag i norske fag- og presse miljø, slik Nydal ser det. Mange oppfatta teorien om nyrasisme eller kulturrasisme som for ekstrem.
Men filosofen Ragnar Næss skriv i artikkelen «Den teoretiske veien til fortrengning av rasismen» frå 1999 at det i røynda kom1 eit seinare gjennomslag, fyrst i Regjeringens handlingsplan mot rasisme 1998-2001, der rasisme i all hovudsak vart definert etter innhaldet i Barkers nyrasismeomgrep og slik dette hadde vore oppfatta i Immigranten-miljøet.
I innvandringsdebatten òg er det lett å finne døme på at eit utvida rasismeomgrep vann fram. Då kommunalminister Leif Haraldseth i 1987 føreslo å nytte anleggsbrakker som mellombels løysing på bustadproblemet for asylsøkjarar, meinte Khalid Salimi, som no leidde det nye Antirasistisk Senter, det var leitt at «slike rasistiske fordommer finnes helt oppe i regjeringen».
Anette Thommesen i NOAS kalla framlegget «rasistisk». Klassekampen såg på Haraldseths utsegn som eit døme på «den nye rasismen» som ikkje nytta omgrepa til den klassiske rasismen, men i praksis ville stengje menneske ute, skape syndebukkar og opprette gettoar. Også statsminister Erna Solbergs utsegn om «religiøs rasisme» frå 2018 kan førast attende til eit utvida rasismeomgrep.

 

FRUKTENE
Men koplinga mellom innvandringsmotstand, rasisme og nyrasisme sprang òg ut av den konkrete gatekampen mellom militante grupper på venstreog høgresida. Danninga av det nynazistiske Norsk Front i 1975, bombeattentat og brannstifting mot Oktober-bokhandlarar i 1978 og terroren mot Faglig 1. mai-fronts tog i Oslo i 1979, førte til at AKP(m-l) og frontorganisasjonen deira, Enhet Mot Rasisme, kunne nå langt ut over eigne rekkjer når dei mobiliserte til kamp mot rasisme. Dei høgreekstreme gjorde det mogeleg for venstresida å mobilisere store delar av samfunnet i eit konfliktbilete som var dominert av politiske yttergrupper og skreiv seg frå eit verdsbilete svært få trudde på.
Eit avgjerande gjennombrot for den antirasistiske rørsla kom i 1983, då Sagene skule fekk ein bombetrussel i samband med barnetoget 17. mai, knytt til at born frå etniske minoritetar skulle gå i toget (VG 11. mai 1983). Det førte til ein allianse mellom venstreaktivistar og vanlege borgarar som reagerte med avsky mot valdstrugsmåla mot born.
Mens antirasistiske aktivitetar til då hadde vore noko av ein spesialitet for Klassekampen, vart Sagene-saka dekt i ei samla presse som omtala om norsk rasisme frå eit antirasistisk perspektiv, skriv Nydal.

 

BLIR HOVUDSTRAUM
Den same prosessen skjedde med Immigrantenkollektivet, som gjekk frå å vere ei usynleg ideologisk kjerne til å leie danninga av Antirasistisk Senter, som vart opna i 1984 under ei eiga antirasistisk veke i Oslo 11.-17. mai. Arrangementet fekk omfattande dekning i dei store media.
Antirasistane gjekk frå å vere randfigurar til å bli fortropp for storsamfunnet. Særleg truslane mot innvandrarborna på Sagene skole førte til at både pressa og politikarane tok same posisjon som avantgardistane i AKP(m-l) og Immigrantenkollektivet.
Ei samanlikning som Nydal gjer mellom hovudartiklar skrivne av AKP-leiaren Sigurd Allern (Klassekampen 19. mai 1983) og Arbeidarparti-nestoren Per Brundvand (Arbeiderbladet 17. mai 1983), syner at den noko modifiserte antirasismen til venstresida fall saman med ein skjerpa nasjonalismekritikk i det «normale» politiske miljøet.
Brundvand snakka om «et ufordragelig nasjonalt hovmod» hos nordmennene som ikkje var «kultiverte mennesker» i høg nok grad til å leve fredelig saman med «nokre få tusen innvandrere på egen jord», og skildra dette som «et nasjonalt problem» som kravde at «vi nå tar oss selv i nakken og bevisst går inn for å rydde bort alle rasistiske tendenser, både i våre omgivelser og i oss selv».
Førestillinga om eller innsikta i at rasistiske haldningar var eit problem i det norske samfunnet, ser med andre ord ut til å ha spreidd seg frå den heimelaga protestavisa Immigranten og ml-organet Klassekampen til regjeringsorganet Arbeiderbladet.
I 1985 tok Arbeidarpartiet inn «en kraftinnsats mot rasisme og diskriminering» som eit element i valkampen. Året etter fekk Radio Immigranten Fritt Ords honnørpris. Midt på 1980-talet hadde såleis den antirasistiske saka vorte til ei sak for heile ålmenta.

 

 

Del 3: Erstatningsrevolusjonen
Gjennom SOS Rasisme fekk den norske antirasistiske rørsla sitt definitive gjennombrot.
I dei to fyrste artiklane har eg skildra korleis sekstiåttarane tapte i politikken og økonomien, men vann fram på kjønns- og innvandringsfeltet. Men sjølv om dei ideologisk sterke venstreradikale gruppene var pådrivarar i denne utviklinga, er det ikkje sagt at dei åleine var årsak til dei kulturelle endringane.
Utviklinga vart tilrettelagd av både historiske omstende, internasjonale hendingar og teknologisk og økonomisk utvikling. I innvandringssaka spela til dømes den auka migrasjonen i seg sjølve ei rolle. Generasjonsopprøret i 1968 låg i «lufta» og kryssa nasjonsgrensene, og var ikkje eit lokalt produkt av til dømes AKP (m-l). Like mykje var marxisme-leninismen, hippierørsla og liknande produkt av større trendar og straumar.
I desse artiklane vert det ikkje spurt etter slike omfattande årsakssamanhengar, men om gjennomslaget til sekstiåttarane som vart dei fremste eksponentane for mange av tankane i tida.
Som vist i dei to førre artiklane hadde den norske antirasistiske rørsla utgangspunktet sitt i små ideologiske senter på venstrefløya, men nådde i fyrste halvdel av 1980-åra mykje breiare ut. Denne tredje og siste artikkelen i serien er ein kort gjennomgang av utviklinga fram til kyrkjeasylaksjonane i 1990-åra.

 

SOS-RASISME
Frå 1985 tok den antirasistiske rørsla endå eit steg mot full sosial aksept gjennom SOS Rasisme, som var ei omplanting av den franske masserørsla mot vald og diskriminering som råka minoritetar.
Det norske initiativet kom frå Sosialistisk Ungdom, men leiinga av prosjektet gjekk etter kvart over til Antirasistisk Senter, som utforma ei forenkla ideologisk plattform der menneskerettane stod i sentrum, men som samstundes hadde spor av tredjeverdisme.
I formålserklæringa for SOS Rasisme vart «den systematiske diskrimineringen av innvandrere i Norge når det gjelder tilgang på bolig, arbeid, utdanning og rettsbeskyttelse», skildra som eit faktum, og organisasjonen ville «rette søkelyset både på årsakene til og symptomene av rasismen i det norske samfunnet» i tillegg til «den offisielle diskrimineringen av innvandrere og turister med mørk hud».
Som masserørsle handla SOS Rasisme om fordømming av aggressiv mobbing og diskriminering av særleg barn og unge med minoritetsbakgrunn. Men samstundes skildra SOS Rasisme slike overgrep som «berre toppen av et isfjell» i det fyrste flygebladet.
Slik hadde SOS Rasisme eit lettfatteleg og mobiliserande andlet vendt mot ålmenta i form av det velkjende merket med den knytte neven og teksten «Ikke mobb kameraten min», ei oppmoding som heile nasjonen kunne støtte, men bak merket låg teorien om nyrasisme, som paradoksalt definerte den nasjonen som vart mobilisert mot rasisme, som rasistisk.
Rundt 250 ungdomsorganisasjonar vart oppmoda om å slutte seg til SOS Rasisme, og ifølgje Antirasistisk Senter fekk den nye organisasjonen stor tilslutning. Frode Forfang i Landsrådet for Norske Ungdomsorganisasjoner, NRK, kong Olav og stortingspresident Jo Benkow støtta prosjektet.
Før utgangen av 1987 hadde den nye organisasjonen over seksti lokallag. Gjennom SOS Rasisme fekk den norske antirasistiske rørsla det definitive gjennombrotet, skriv historikaren Knut Nydal i doktoravhandlinga Sosialmoralsk engasjement og politisk aktivisme (2007), som eg stør meg på og i denne artikkelen når det gjeld fakta.

 

RASISME OG INNVANDRING
Samstundes som antirasismen vart meir vanleg akseptert i samfunnet, vart det same spørsmålet om rasisme og innvandring sterkare knytt til ytre venstre og ytre høgre, nynazisme og anarkistiske blitzarar, Folkerørsla Mot Innvandring og leiaren Arne Myrdal med stokkar og dynamitt. Det skapte truleg ein tendens til å innsnevre innvandringsordskiftet til to hovudposisjonar: den liberale innvandringspolitikken til marxist-leninistane og venstreradikalarane, og rasismen og framandhatet til nynazistane.
Men òg dei som hadde mellomstandpunkt, kunne av politiske motstandarar verte kalla ekstreme. Noas-leiaren Annette Thommessen fortel i boka NOAS ark (1987) at ho privat skulda finansminister Gunnar Berge for å medverke til å «spre rasistiske holdninger» då han i 1987 sa at asylsøkjarstraumen ville koste Noreg 1,1 milliardar kroner. I same boka skulda Thommessen arbeidarpartiregjeringa for å «drive en form for statlig rasisme». Ho nytta altså medvite eller umedvite den same grunnleggjande analysen som AKP (m-l) og Immigrantenkollektivet.
Dei venstreradikale pionerane hadde i røynda no mobilisert det norske samfunnet med eit rasismeomgrep som sakleg sett berre råka nynazistar og framandhatarar, slik at det overveldande fleirtalet av nordmenn med godt samvit kunne slutte rekkjene mot nokre aggressive bøller. Samstundes opererte venstresida med eit meir sofistikert rasismeomgrep som gjorde dei fleste nordmenn til umedvitne rasistar, skildra den norske staten som rasistisk og knytte rasisme til all motstand mot liberal innvandringspolitikk. Sett på spissen kunne ein seie at den norske antirasistiske rørsla mobiliserte befolkninga mot ein klassisk rasisme som ikkje fanst, på grunnlag av eit utvida rasismeomgrep ingen skjøna.
Ved at mobiliseringa mot ein usynleg rasisme vart knytt til den stadig meir synlege innvandringa, vart rasisme identifisert med all innvandringsmotstand, ein motstand som vart uanstendig.
Men ved at innvandringsmotstand vart uanstendig, vart dei anstendige lettare trekte aktivt inn i ein kamp for innvandring som hadde ideologisk grunngjeving i tredjeverdismen, som dei fleste anstendige ikkje hadde høyrt om.

 

DEI ANSTENDIGE
Frå AKP (m-l)s og Immigrantenkollektivets relativt snevre oppland på ytste venstreside på slutten av 1970-talet hadde den antirasistiske rørsla spreidd seg til store ungdomsgrupper og oppnådd sosial aksept i politikk og presse ti år seinare.
Med danninga av Norsk Organisasjon for Asylsøkere (Noas) i 1984 vart det ideologiske grunnlaget til antirasismen utvida ved at det liberale innvandringssynet vart grunngjeve på reint humanistisk grunnlag og forsvart med tilvising til Fridtjof Nansens arbeid for flyktningar. Ved at Nansens innsats vart knytt til eit liberalt innvandringsregime, vart eit restriktivt innvandringssyn indirekte skildra som inhumant og i strid med dei beste norske tradisjonane.
I ein 17. mai-tale Annette Thommessen heldt i 1987, og som ho gjev att i boka NOAS ark, leverte ho mange av dei argumenta som sidan vart gjengangarar i eit humanistisk og liberalt innvandringssyn. Ho opna med å seie at den norske utvandringa til Amerika på 1800-talet var prinsipielt same sak som innvandringa frå sør til Noreg i vår tid.
Ho skildra norsk sjølvråderett og fridom som eit «privilegium», og ikkje noko som var kjempa fram, bygd opp og halde ved lag av arbeid og innsats i generasjonar, til og med i krig. Innvandringa frå sør skildra ho som «en spennende utfordring» som gav nordmennene «muligheten til å møte nye kulturer i Norge», noko som kunne hjelpe oss å «utvikle den norske sjelen, finne annerledes og nye verdier».
Sjølv om Annette Thommessen og Noas ville vere ein rein humanitær organisasjon og i ideologisk forstand stod langt frå AKP (m-l) og Immigrantenkollektivet, gleid den humanistiske retorikken ofte over i den venstreradikale definisjonen av rasisme. Annette Thommessen skildra den norske staten som rasistisk. Ho meinte at denne rasismen slo ut i offentleg nedrakking av flyktningar og uvilje til å leggje praktisk til rette for å ta imot flyktningstraumane, og at handlingane til den rasistiske staten framelska høgreekstremisme og framandhat i befolkninga.

DEI KRISTNE
Kyrkja og kristenfolket følgde ei liknande rute som Noas. Den kristen-humanistiske etikken disponerte dei kristne for ein liberal innvandringspolitikk. Det skjedde ved at innvandringssaka ikkje vart sett i eit politisk perspektiv, men meir som ei etisk utfordring i møtet med hjelpetrengjande einskildindivid.
Dette perspektivskiftet gjorde det naturleg å sjå motstand mot innvandring som utslag av rasisme, men dermed hamna kristenfolket innanfor eit verdsbilete som stamma frå marxist-leninistane og tredjeverdismen.
Alt i 1979 handsama bispemøtet «Kirken og innvandrerne» som eit eige tema og fokuserte særleg på «rasefordommer og negative holdninger overfor innvandrere». Biskopane uttala seg òg kritisk om innvandringsstoppen og plasserte seg i denne saka politisk til venstre for Arbeidarpartiet, òg i spørsmålet om assimilasjon eller integrering, der dei gjekk inn for ein fleirkulturell strategi som tillét «innvandrerfamiliene (å) leve sammen slik de er vant til fra sitt hjemland».
Karakteristisk for haldninga til biskopane var omdefineringa av innvandring frå eit politisk og nasjonalt spørsmål til ei moralsk og individuell sak. I Arbeidarpartiet vart ei slik omdefinering enno halden på avstand.
I eit føredrag i Oslo Arbeidersamfund 1. november 1983 forsvara partiets nestleiar Einar Førde innvandringsstoppen med at ein liten nasjonalstat som samstundes ville vere ein velferdsstat for alle, ikkje kunne «overlate vitale styringsreiskapar til ofte diffuse og tilfeldige marknadskrefter». Det vil seie at grunnen til at Noreg ikkje kunne tillate ein ustyrt straum av billeg arbeidskraft inn i landet, ikkje var «rasisme», men at «den vesle nasjonalstaten» under slike omstende ville miste styringa over arbeidsmarknads- og sosialpolitikken sin.
Idear om innvandring og norsk rasisme som fyrst oppstod mellom tredjeverdistane på venstresida kring 1980, viste seg raskt i sentrale kyrkjelege miljø. I eit seinare intervju med Inger Nesvåg, som i 1984 var innvandrarkonsulent i Oslo bispedømme, samanlikna ho norske haldningar til innvandrarar med apartheidsystemet i Sør-Afrika.
Inger Nesvåg var sentral i eit tverrkyrkjeleg nettverk der ho saman med blant andre kvekarmisjonæren Egil Hovdenak, ifølgje Nydal førte med seg røynsler frå den tredje verda og «versjoner av tredjeverdenperspektivet». Sjølv om desse versjonane kanskje ikkje var marxistiske, var tredjeverdsperspektivet hovudperspektivet til marxist-leninistane og Immigrantenkollektivet i 1980-åra.

 

KYRKJEASYLRØRSLA
I kyrkjeasylrørsla i 1990-åra flaut slike tredjeverdsperspektiv, marxist-leninistiske inspirasjonar, sekulær humanisme, humanitært arbeid og offisiell kristendom saman til ei dominerande kraft.
Bakgrunnen for rørsla var justisminister Grete Faremos vedtak om heimsending av kosovoalbanske asylsøkjarar etter at krigsfaren vart rekna for å vere over på Balkan. Ein leiar i SOS Rasisme tok kontakt med ein kapellan i Elverhøy kyrkje i Tromsø og gjorde framlegg om at dei skulle samle asylsøkjarar som ville motsetje seg retur, og gje dei tilflukt i kyrkja.
Ideen slo an hos presten, som sytte for å utstyre kyrkjerommet med madrassar og andre naudsynte ting, medan SOS Rasisme organiserte innflyttinga. Kapellanen erklærte til journalistane at «vi vil presse Faremo til å la kosovoalbanerne bli», og aksjonen fekk straks støtte av biskopen.
Det var ein sivil ulydnad som spreidde seg raskt og fekk stor støtte i pressa og i folket. Den hausten flytta hundrevis av asylsøkjarar inn i kyrkjer over heile landet i aksjonar som vart administrerte av SOS Rasisme, ein organisasjon med bakgrunn i Sosialistisk Ungdom og Immigrantenkollektivet, og frå 1993 styrt av marxist-leninistar som hadde overteke organisasjonen i eit kupp.
Brått arbeidde marxist-leninistar, misjonærar, antirasistar, kyrkjelydsmedlemer, prestar, Human-Etisk Forbund, blitzarar og baptistar saman om å hindre gjennomføringa av lovlege vedtak og fremme ein meir liberal innvandringspolitikk.

 

SYSTEMBERARAR
Utover 1980- og 1990-åra fall AKP (m-l) saman, og det kulturradikale flaggskipet i norsk presse, Dagbladet, sprang lekk og kvarv mellom nye medium.
I desse tre artiklane har eg i grove trekk sett på korleis den gamle kultur- og venstreradikalismen har vorte normal sentrumspolitikk på kjønns- og særleg innvandringsområda. Ein kunne sett på fleire område, til dømes synet på økologi eller Israel-konflikten, eller ein kunne sett på korleis kyrkja har vorte frigjeringsteologisk.
Idet venstreradikalismen vann fram, vart han systemberande på dei områda der han no set tonen: kjønn, innvandring, Midtausten og eit stykke på veg skule og religion. Men samstundes hadde denne sigrande venstreradikalismen late kjernesakene sine fare: Berre dei mest standhaftige av venstreradikalarane snakkar enno om ei ny og meir folkeleg basert politisk ordning, eller ei ny økonomisk verdsordning.

 

Dag og Tid 4.-18. mai 2018.